Hans Lammers

skazany; zmarł w 1962 r. 1879–1962

Hans Heinrich Lammers był prawnikiem i wysokim urzędnikiem III Rzeszy, który przez cały okres 1933–1945 kierował Kancelarią Rzeszy i pełnił funkcję głównego doradcy prawnego Adolfa Hitlera. Kontrolując obieg dokumentów rządowych, nadawał decyzjom prowadzącym do wojny napastniczej, prześladowań i zbrodni masowych formę legalnych aktów państwa. Po wojnie został osądzony i skazany w norymberskim procesie ministerstw.

Wojna napastniczaZbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Lammers stał w samym centrum machiny administracyjnej hitlerowskiego państwa. Jako szef Kancelarii Rzeszy (Reichskanzlei) od 1933 roku, a od 26 listopada 1937 roku również jako Reichsminister w randze ministra, był głównym pośrednikiem między Hitlerem a resortami rządu. To przez jego biuro przechodziły projekty dekretów i ustaw, wnioski ministrów oraz rozporządzenia, którym nadawano moc prawną. W miarę jak Hitler coraz rzadziej zwoływał posiedzenia gabinetu, Lammers stawał się kluczowym ogniwem decydującym o tym, które sprawy trafiają na biurko dyktatora i w jakiej formie.

Był z wykształcenia i profesji prawnikiem, a swoją wiedzę oddał w służbę bezprawia. Formalna poprawność, podpisy i sygnatury, które firmował, były fasadą legalności zakładaną na politykę prześladowań, grabieży i eksterminacji. Współredagował i kontrasygnował akty prawne pozbawiające Żydów obywatelstwa, majątku i ochrony prawnej, a także przepisy stanowiące podstawę terroru wobec ludności okupowanych krajów. Należał do NSDAP od 1932 roku i do SS od 1933 roku, dosłużywszy się honorowej rangi SS-Obergruppenführera.

Jego pozycja czyniła go jednym z filarów aparatu, który uczynił ze zbrodni rutynę urzędniczą. Nie dowodził oddziałami ani obozami, lecz bez jego biurokratycznego pośrednictwa wola Hitlera nie przekładałaby się tak sprawnie na obowiązujące prawo Rzeszy. Odpowiedzialność Lammersa jest odpowiedzialnością współtwórcy porządku prawnego, który legalizował masowe zbrodnie.

Zbrodnie i ofiary

Lammers nie działał na froncie ani w obozach śmierci, lecz uczestniczył w tworzeniu i firmowaniu przepisów, które umożliwiały zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i udział w ludobójstwie na skali obejmującej okupowaną Europę. Nadawanie decyzjom eksterminacyjnym i grabieżczym formy prawnej było nieodłącznym elementem funkcjonowania machiny zagłady.

Współtworzenie i kontrasygnowanie ustawodawstwa antyżydowskiego, które pozbawiało Żydów praw, majątku i ochrony, przygotowując grunt pod ich deportacje i zagładę.
Udział w obiegu decyzji dotyczących okupowanych ziem Europy Wschodniej i Zachodniej, gdzie prowadzono masowe zbrodnie wobec ludności cywilnej, jeńców i grup uznanych za wrogów Rzeszy.
Firmowanie przepisów o pracy przymusowej i wyzysku milionów robotników deportowanych do III Rzeszy.
Legalizowanie aktów prowadzących do wojny napastniczej i terroru okupacyjnego jako normalnego prawa państwowego.

ok. 700 tys. ofiar (przedział 0,5–1 mln)

Szacunek odzwierciedla pozycję Lammersa w centrum decyzyjnym nazistowskiego państwa, która umożliwiała zbrodnie masowe. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po zakończeniu wojny Lammers został zatrzymany i postawiony przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze w tak zwanym procesie ministerstw (Ministries Trial, zwanym też procesem Wilhelmstrasse), będącym jedenastym z kolejnych procesów norymberskich (NMT). Uznano go winnym zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości oraz przynależności do organizacji przestępczej. W kwietniu 1949 roku został skazany na 20 lat pozbawienia wolności.

Wyrok został następnie złagodzony przez amerykańskiego wysokiego komisarza Johna J. McCloya do 10 lat, a Lammers wyszedł na wolność już w grudniu 1951 roku, po odbyciu części kary liczonej od aresztowania w 1945 roku. Zmarł jako wolny człowiek 4 stycznia 1962 roku w Düsseldorfie. Łagodność ostatecznego rozliczenia — kilka odsiedzianych lat wobec skali zbrodni, którym nadawał ramy prawne — pozostaje jednym z symboli niedokończonej sprawiedliwości powojennej.

Uwagi o niepewności: Kartoteka podaje karę pierwotną — 20 lat pozbawienia wolności — orzeczoną w kwietniu 1949 roku. Źródła zgodnie odnotowują jej późniejsze złagodzenie do 10 lat (decyzja Wysokiego Komisarza USA J. McCloya, 1951) i wcześniejsze zwolnienie Lammersa z więzienia w Landsbergu w grudniu 1951 roku; faktyczny czas odbytej kary wyniósł około siedmiu lat, licząc od zatrzymania w 1945 roku. Miejsce urodzenia (Lubliniec) w chwili narodzin leżało w granicach Prus (Rzeszy Niemieckiej), a obecnie znajduje się w Polsce.