Oś czasu
Poniższa chronologia dokumentuje drogę od powstania ruchu nazistowskiego, przez ustawowe wykluczenie i terror, po ludobójstwo, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości — oraz powojenne procesy sprawców (wpisy oznaczone odmiennym punktem). Zestawienie nie jest wyczerpujące: obejmuje wydarzenia kluczowe dla zrozumienia mechanizmu zbrodni i odpowiedzialności ich sprawców. Daty oparto na literaturze naukowej i materiałach instytucji badawczych, m.in. United States Holocaust Memorial Museum.
Początki NSDAP
W styczniu 1919 r. powstaje w Monachium Niemiecka Partia Robotników (DAP), do której jesienią wstępuje Adolf Hitler. W lutym 1920 r. partia przyjmuje nazwę NSDAP i ogłasza program oparty na rasizmie, skrajnym nacjonalizmie i antysemityzmie; od 1921 r. Hitler jest jej wodzem. Ideologia ruchu od początku zapowiada wykluczenie i prześladowanie Żydów.
Postacie: Adolf Hitler
Przejęcie władzy i demontaż państwa prawa
30 stycznia 1933 r. Hitler zostaje kanclerzem Rzeszy. Po pożarze Reichstagu dekret z 28 lutego znosi podstawowe wolności obywatelskie, a ustawa o pełnomocnictwach z 23 marca oddaje rządowi władzę dyktatorską. Rozpoczyna się fala aresztowań, tortur i mordów na przeciwnikach politycznych.
Postacie: Adolf Hitler · Hermann Göring · Joseph Goebbels · Wilhelm Frick
Dachau i pierwsze represje
22 marca 1933 r. pod Monachium powstaje obóz koncentracyjny Dachau — wzorzec całego systemu obozowego, którego brutalny regulamin tworzy Theodor Eicke. 1 kwietnia zorganizowany bojkot żydowskich sklepów i praktyk otwiera serię ustaw wykluczających Żydów z życia publicznego. W maju na placach niemieckich miast płoną książki.
Postacie: Heinrich Himmler · Theodor Eicke
„Noc długich noży”
Między 30 czerwca a 2 lipca 1934 r. na rozkaz Hitlera zamordowano co najmniej 85 osób, w tym kierownictwo SA z Ernstem Röhmem oraz przeciwników politycznych reżimu. Mordy przedstawiono jako „obronę państwa” i usankcjonowano ustawą. Głównym narzędziem terroru staje się odtąd SS Heinricha Himmlera.
Postacie: Adolf Hitler · Heinrich Himmler · Hermann Göring
Ustawy norymberskie
15 września 1935 r. Rzesza uchwala ustawy norymberskie: Żydzi zostają pozbawieni obywatelstwa Rzeszy, a małżeństwa i związki między Żydami a „osobami krwi niemieckiej” — zakazane. Rasistowskie prawo staje się fundamentem dalszych prześladowań i przygotowuje grunt pod późniejsze zbrodnie.
Postacie: Wilhelm Frick · Julius Streicher
Anschluss Austrii i „noc kryształowa”
12 marca 1938 r. Rzesza anektuje Austrię; w Wiedniu natychmiast wybucha fala przemocy, grabieży i publicznego poniżania Żydów. W nocy z 9 na 10 listopada reżim organizuje pogrom w całej Rzeszy: płoną setki synagog, zdemolowano tysiące sklepów i mieszkań, co najmniej 91 osób zamordowano, a około 26 tys. żydowskich mężczyzn osadzono w obozach koncentracyjnych.
Postacie: Arthur Seyss-Inquart · Joseph Goebbels · Reinhard Heydrich
Agresja na Polskę i początek terroru okupacyjnego
1 września 1939 r. Niemcy napadają na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową; od pierwszych dni Wehrmacht i grupy operacyjne (Einsatzgruppen) dopuszczają się zbrodni wojennych na ludności cywilnej i jeńcach. W ramach tzw. Intelligenzaktion rozstrzeliwane są dziesiątki tysięcy przedstawicieli polskich elit. Ziemie zachodnie zostają anektowane, a w centralnej Polsce powstaje Generalne Gubernatorstwo pod rządami Hansa Franka — obszar wysiedleń, łapanek i egzekucji.
Postacie: Adolf Hitler · Hans Frank · Arthur Greiser · Albert Forster
Początek „akcji T4” — mordowania osób chorych i z niepełnosprawnościami
Jesienią 1939 r. Hitler podpisuje — antydatowane na 1 września — upoważnienie do „eutanazji”, czyli mordowania osób chorych psychicznie i z niepełnosprawnościami; program organizują Philipp Bouhler i Karl Brandt. Do sierpnia 1941 r. w komorach gazowych ośrodków T4 zamordowano około 70 tys. ludzi, a cała akcja „eutanazji” pochłonęła do końca wojny około 250 tys. ofiar. To w niej wypracowano metody i kadry późniejszej Zagłady.
Postacie: Philipp Bouhler · Karl Brandt
KL Auschwitz i getta w okupowanej Polsce
14 czerwca 1940 r. do nowo utworzonego obozu Auschwitz przybywa pierwszy transport polskich więźniów politycznych; komendantem zostaje Rudolf Höss. W kwietniu 1940 r. Niemcy zamykają getto w Łodzi (jego niemiecką administracją kieruje Hans Biebow), a w listopadzie — getto warszawskie, największe w okupowanej Europie. Głód, choroby i egzekucje zabijają w gettach setki tysięcy ludzi.
Postacie: Rudolf Höss · Richard Glücks · Hans Biebow · Hans Frank
Agresja na ZSRR i masowe egzekucje Einsatzgruppen
22 czerwca 1941 r. Niemcy napadają na Związek Sowiecki; za frontem posuwają się Einsatzgruppen A–D, wspierane przez bataliony Policji Porządkowej i kolaborantów, które w masowych rozstrzeliwaniach mordują Żydów, Romów, pacjentów szpitali i działaczy komunistycznych — do 1943 r. ponad milion ofiar „Zagłady od kul”. W niemieckiej niewoli ginie z głodu, chorób i egzekucji około 3,3 mln jeńców sowieckich. Okupowane terytoria wschodnie poddane zostają polityce grabieży i terroru.
Postacie: Reinhard Heydrich · Otto Ohlendorf · Kurt Daluege · Alfred Rosenberg · Erich Koch
Babi Jar
29 i 30 września 1941 r. w wąwozie Babi Jar pod Kijowem Sonderkommando 4a Paula Blobla, przy udziale sił podległych Friedrichowi Jeckelnowi, rozstrzelało 33 771 Żydów — kobiet, mężczyzn i dzieci. Była to jedna z największych pojedynczych masakr Zagłady; w kolejnych miesiącach w Babim Jarze mordowano dalsze dziesiątki tysięcy ofiar.
Postacie: Paul Blobel · Friedrich Jeckeln
Pierwsze gazowania
We wrześniu 1941 r. w Auschwitz SS przeprowadza pierwsze próbne uśmiercenia Cyklonem B, mordując sowieckich jeńców i chorych więźniów. 8 grudnia 1941 r. w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof) rozpoczyna działanie pierwszy ośrodek natychmiastowej zagłady — Żydów z Kraju Warty morduje się tam w samochodowych komorach gazowych. Ludobójstwo przechodzi w fazę przemysłową.
Postacie: Rudolf Höss · Arthur Greiser · Wilhelm Koppe
Konferencja w Wannsee (20 stycznia)
20 stycznia 1942 r. w willi nad jeziorem Wannsee Reinhard Heydrich — z udziałem m.in. Adolfa Eichmanna i przedstawicieli ministerstw Rzeszy — koordynuje wdrażanie „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”: planu wymordowania 11 mln europejskich Żydów. Konferencja nie zapoczątkowała Zagłady, która już trwała, lecz zaprzęgła do niej cały aparat państwa niemieckiego.
Postacie: Reinhard Heydrich · Adolf Eichmann · Heinrich Müller
Akcja „Reinhardt”
Od marca 1942 r. działają ośrodki zagłady akcji „Reinhardt”: Bełżec, Sobibór (maj) i Treblinka (lipiec), zbudowane w celu wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa; operacją kieruje Odilo Globocnik, inspektorem obozów jest Christian Wirth. Latem 1942 r. podczas „wielkiej akcji” Niemcy wywożą z getta warszawskiego do Treblinki i mordują tam około 265 tys. Żydów. Do listopada 1943 r. akcja „Reinhardt” pochłania około 1,7 mln ofiar.
Postacie: Odilo Globocnik · Christian Wirth · Franz Stangl · Heinrich Himmler
Powstanie w getcie warszawskim
19 kwietnia 1943 r., wobec ostatecznej likwidacji getta, bojownicy Żydowskiej Organizacji Bojowej i Żydowskiego Związku Wojskowego podejmują walkę z siłami SS i policji. Niemcy tłumią powstanie do 16 maja, paląc getto dom po domu: około 13 tys. Żydów ginie na miejscu, około 50 tys. zostaje wywiezionych do obozów zagłady i pracy. Powstanie staje się symbolem żydowskiego oporu wobec ludobójstwa.
Postacie: Heinrich Himmler · Friedrich-Wilhelm Krüger
Likwidacja gett i akcja „Erntefest”
W 1943 r. Niemcy likwidują kolejne getta w okupowanej Polsce i na Wschodzie, mordując ich mieszkańców na miejscu lub wywożąc do ośrodków zagłady. 3 i 4 listopada 1943 r., w akcji o kryptonimie „Erntefest” („dożynki”), SS i policja rozstrzeliwują około 42 tys. Żydów w Majdanku, Poniatowej i Trawnikach — to największa pojedyncza operacja rozstrzeliwań przeprowadzona przez Niemców podczas wojny.
Postacie: Heinrich Himmler
Zagłada Żydów węgierskich
Po zajęciu Węgier przez Niemcy (marzec 1944 r.) komando Adolfa Eichmanna organizuje wraz z węgierskimi władzami deportacje: od 15 maja do 9 lipca 1944 r. wywieziono około 440 tys. Żydów, w większości do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość z nich zamordowano w komorach gazowych zaraz po przybyciu. Selekcje na rampie prowadzili lekarze SS, m.in. Josef Mengele, który w obozie dokonywał także zbrodniczych pseudoeksperymentów na więźniach.
Postacie: Adolf Eichmann · Rudolf Höss · Josef Mengele
Powstanie Warszawskie i zbrodnie na ludności cywilnej
Podczas tłumienia Powstania Warszawskiego (1 sierpnia – 2 października 1944 r.) siły niemieckie dopuszczają się masowych zbrodni wojennych na ludności cywilnej: w pierwszych dniach sierpnia na Woli rozstrzelano 40–50 tys. mieszkańców. W masakrach uczestniczy m.in. formacja Oskara Dirlewangera. Po kapitulacji powstania Niemcy wypędzają ludność i planowo burzą miasto.
Postacie: Oskar Dirlewanger · Heinrich Himmler
Marsze śmierci
Wobec zbliżającego się frontu SS ewakuuje obozy koncentracyjne w głąb Rzeszy. W styczniu 1945 r. około 56 tys. więźniów Auschwitz pędzonych jest pieszo w mrozie na zachód; wycieńczonych i niezdolnych do marszu eskorta morduje na miejscu. W marszach i transportach śmierci z ewakuowanych obozów giną dziesiątki tysięcy więźniów.
Postacie: Richard Glücks
Wyzwolenie obozów, kapitulacja, koniec reżimu
27 stycznia 1945 r. Armia Czerwona wyzwala Auschwitz; wiosną alianci docierają do Buchenwaldu, Bergen-Belsen, Dachau i Mauthausen, dokumentując skalę zbrodni. 30 kwietnia samobójstwo popełnia Hitler, dzień później Goebbels; 8 maja Niemcy kapitulują bezwarunkowo. Himmler odbiera sobie życie po aresztowaniu, pozostali przywódcy reżimu trafiają do alianckich aresztów w oczekiwaniu na proces.
Postacie: Adolf Hitler · Joseph Goebbels · Heinrich Himmler
Proces przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze
Od 20 listopada 1945 r. MTW sądzi w Norymberdze głównych zbrodniarzy niemieckich za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Wyrok ogłoszony 1 października 1946 r. przynosi 12 kar śmierci (w tym zaocznie dla Martina Bormanna); Göring unika egzekucji, popełniając samobójstwo, pozostałych skazanych stracono 16 października 1946 r. Proces tworzy fundament współczesnego prawa karnego międzynarodowego.
Postacie: Hermann Göring · Joachim von Ribbentrop · Wilhelm Keitel · Ernst Kaltenbrunner · Alfred Rosenberg · Hans Frank · Wilhelm Frick · Julius Streicher · Fritz Sauckel · Alfred Jodl · Arthur Seyss-Inquart · Martin Bormann
Procesy następcze przed trybunałami norymberskimi (NMT)
W dwunastu procesach przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Norymberdze sądzeni są m.in. lekarze SS dokonujący zbrodniczych eksperymentów (Karl Brandt i Karl Gebhardt — skazani na śmierć), szef gospodarki obozowej SS Oswald Pohl, dowódcy Einsatzgruppen (Otto Ohlendorf i Paul Blobel — straceni w 1951 r.) oraz urzędnicy ministerstw Rzeszy, w tym Hans Lammers. Procesy dokumentują udział elit — lekarzy, prawników, przemysłowców i biurokratów — w zbrodniach reżimu.
Postacie: Karl Brandt · Karl Gebhardt · Oswald Pohl · Otto Ohlendorf · Paul Blobel · Hans Lammers
Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce
Najwyższy Trybunał Narodowy sądzi w siedmiu procesach sprawców zbrodni popełnionych na ziemiach polskich: Arthura Greisera (stracony 1946), Amona Götha (stracony 1946), Rudolfa Hössa (stracony 16 kwietnia 1947 r. na terenie byłego obozu Auschwitz), załogę Auschwitz oraz Alberta Forstera (skazany na śmierć 1948, stracony 1952). Przed sądem w Łodzi staje Hans Biebow, zarządca getta łódzkiego (stracony 1947). Procesy te dokumentują ludobójstwo i terror okupacyjny wobec obywateli polskich — Żydów i Polaków.
Postacie: Arthur Greiser · Amon Göth · Rudolf Höss · Hans Biebow · Albert Forster
Proces Adolfa Eichmanna w Jerozolimie
Ujęty w Argentynie w maju 1960 r. Adolf Eichmann, organizator deportacji Żydów do ośrodków zagłady, staje 11 kwietnia 1961 r. przed sądem w Jerozolimie. Zeznania ponad stu ocalałych po raz pierwszy z taką siłą ukazują światu przebieg Zagłady. Skazany na śmierć 15 grudnia 1961 r., zostaje stracony 1 czerwca 1962 r.
Postacie: Adolf Eichmann
Procesy oświęcimskie we Frankfurcie nad Menem
Od 20 grudnia 1963 r. do sierpnia 1965 r. przed sądem przysięgłych we Frankfurcie odpowiada 22 esesmanów i funkcjonariuszy załogi Auschwitz; zeznaje około 360 świadków, w tym licznie ocalali. Zapadają wyroki dożywotniego i wieloletniego więzienia, a proces przełamuje powojenne milczenie społeczeństwa RFN wokół zbrodni. Wielu sprawców — jak ukrywający się w Ameryce Południowej Josef Mengele — nigdy nie stanęło przed sądem.
Postacie: Josef Mengele
Proces Franza Stangla w Düsseldorfie
Franz Stangl, komendant ośrodków zagłady w Sobiborze i Treblince, ekstradowany z Brazylii w 1967 r., staje w 1970 r. przed sądem w Düsseldorfie. 22 grudnia 1970 r. zostaje skazany na dożywotnie więzienie za współudział w zamordowaniu około 900 tys. ludzi w Treblince. Umiera w więzieniu w czerwcu 1971 r.; jego proces zamyka epokę wielkich postępowań przeciwko komendantom ośrodków zagłady.
Postacie: Franz Stangl