VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Fritz Sauckel

stracony w 1946 r. 1894–1946

Fritz Sauckel był generalnym pełnomocnikiem ds. zatrudnienia III Rzeszy (1942–1945) i gauleiterem Turyngii. Kierował największym w dziejach nowożytnej Europy systemem pracy przymusowej: pod jego nadzorem deportowano z krajów okupowanych do Rzeszy około pięciu milionów ludzi, z których wielu zapłaciło za to zdrowiem i życiem. Za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości został skazany na śmierć przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze i stracony.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Sauckel należał do „starej gwardii" ruchu nazistowskiego — do NSDAP wstąpił już w 1921 r., a od 1927 r. był gauleiterem Turyngii, gdzie po 1933 r. skupił w swoich rękach pełnię władzy partyjnej i państwowej. Fanatycznie oddany Hitlerowi, zawdzięczał dalszy awans poparciu Martina Bormanna: 21 marca 1942 r. został mianowany generalnym pełnomocnikiem ds. zatrudnienia (Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz), odpowiedzialnym za dostarczenie siły roboczej niemieckiej gospodarce wojennej.

Na tym stanowisku Sauckel zbudował ogólnoeuropejski aparat przymusowej rekrutacji. Narzucał administracjom okupacyjnym twarde kontyngenty ludzi do wywózki, a kolejne „akcje Sauckla" (Sauckel-Aktionen) oznaczały w praktyce łapanki, obławy na wsie i miasteczka, branie zakładników i deportacje całych roczników młodzieży. Werbunek „dobrowolny" był fikcją — sam Sauckel przyznał w 1944 r., że spośród milionów cudzoziemskich robotników w Rzeszy niespełna 200 tysięcy przybyło z własnej woli.

Dostarczana przez niego niewolnicza siła robocza zasilała fabryki zbrojeniowe podległe Albertowi Speerowi, kopalnie, rolnictwo i gospodarstwa domowe. Sauckel osobiście zatwierdzał zasady traktowania robotników ze Wschodu, podporządkowane jednej zasadzie: maksymalnej eksploatacji przy minimalnych kosztach. Był świadomym i gorliwym ogniwem systemu, który ludzi z krajów podbitych traktował jako surowiec dla machiny wojennej.

Zbrodnie i ofiary

Deportacje do pracy przymusowej organizowane pod kierownictwem Sauckla były zbrodnią wojenną i zbrodnią przeciwko ludzkości o skali kontynentalnej. Objęły kilkanaście okupowanych krajów; ludzi wyrywano z domów podczas łapanek, wywożono w bydlęcych wagonach, znakowano naszywkami (jak „OST" dla robotników ze Wschodu), zamykano w barakach, głodzono i karano obozem koncentracyjnym za „naruszenia dyscypliny pracy". Śmiertelność — zwłaszcza wśród robotników z Europy Wschodniej — była wysoka; wielu zmarło z wycieńczenia, głodu, chorób i w wyniku egzekucji.

  • ok. 5 mln ludzi deportowanych do Rzeszy z krajów okupowanych w latach 1942–1945, w przeważającej większości pod przymusem;
  • blisko 3 mln obywateli ZSRR (tzw. Ostarbeiterzy, w tym kobiety i nastolatki) wywiezionych w latach 1942–1944 do Niemiec, Austrii i Protektoratu Czech i Moraw;
  • setki tysięcy Polaków z Generalnego Gubernatorstwa i ziem wcielonych, ofiary łapanek i przymusowego poboru do pracy;
  • masowe deportacje z Francji, Belgii, Holandii, Włoch i innych krajów, egzekwowane pod groźbą represji wobec rodzin;
  • skrajnie zbrodnicze warunki pracy i życia: głód, brak opieki lekarskiej, kary cielesne, obozy „wychowawcze" i śmierć z wycieńczenia.
ok. 2 mln ofiar (przedział 1–3 mln)

Szacunek odzwierciedla miliony cudzoziemskich robotników przymusowo wcielonych do pracy pod nadzorem Sauckla oraz wysoką śmiertelność wśród nich. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Aresztowany po kapitulacji Niemiec w 1945 r., Sauckel zasiadł na ławie oskarżonych w głównym procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Bronił się twierdzeniem, że był jedynie „urzędnikiem od pośrednictwa pracy" i nie odpowiadał za warunki, w jakich robotnicy żyli i umierali. Trybunał odrzucił tę linię obrony: dowody — w tym jego własne rozkazy i raporty — wykazały, że świadomie kierował programem przymusowych deportacji i eksploatacji ludzi na skalę milionów.

1 października 1946 r. Trybunał uznał Sauckla za winnego zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości (punkty trzeci i czwarty aktu oskarżenia) i skazał go na karę śmierci. Wyrok wykonano przez powieszenie 16 października 1946 r. w Norymberdze.

Uwagi o niepewności: Liczba osób deportowanych do pracy przymusowej pod nadzorem Sauckla jest w źródłach (m.in. wyrok MTW, USHMM) szacowana na około 5 mln; podany w kartotece przedział 1–3 mln odnosi się do ofiar systemu — osób poszkodowanych i zmarłych wskutek deportacji, warunków pracy i represji. Szacunki różnią się zależnie od metodologii i przyjętych granic czasowych. Data wstąpienia do NSDAP podana w kartotece (1921) różni się od ustaleń części źródeł (m.in. Wikipedii i biografii Turyngii), które wskazują styczeń 1923 r. (nr legitymacji 1 395); wcześniejsze lata odzwierciedlają zapewne kontakt z ruchem nazistowskim przed formalnym członkostwem.

Źródła