Joseph Goebbels
Joseph Goebbels był ministrem propagandy i oświecenia publicznego III Rzeszy (1933–1945) oraz gauleiterem Berlina — głównym architektem nazistowskiej machiny propagandowej. Przez dwanaście lat systematycznie odczłowieczał Żydów i inne grupy ofiar, podżegał do prześladowań i przygotowywał niemieckie społeczeństwo do akceptacji wojny napastniczej oraz ludobójstwa. Nigdy nie stanął przed sądem — 1 maja 1945 r. popełnił samobójstwo w Berlinie.
Rola w aparacie zbrodni
Goebbels, doktor filologii, wstąpił do NSDAP w 1924 r. i szybko stał się jednym z najbliższych i najbardziej fanatycznych współpracowników Hitlera. Od 1926 r. jako gauleiter Berlina budował partyjne struktury w stolicy, organizując uliczną przemoc bojówek SA i kampanie nienawiści wymierzone w Żydów oraz przeciwników politycznych. 13 marca 1933 r. objął nowo utworzone Ministerstwo Propagandy i Oświecenia Publicznego Rzeszy, uzyskując niemal całkowitą kontrolę nad prasą, radiem, filmem, teatrem i literaturą w Niemczech.
Z tej pozycji Goebbels uczynił propagandę integralną częścią aparatu zbrodni. Kierowane przez niego kampanie — od zorganizowanego palenia „niemieckich duchowi obcych” książek w maju 1933 r., przez antysemickie filmy i publikacje, po codzienną tresurę opinii publicznej — systematycznie odbierały ofiarom człowieczeństwo i przygotowywały grunt pod ich prześladowanie, deportacje i eksterminację. Jego dzienniki dokumentują, że wiedział o Zagładzie i w pełni ją popierał.
W czasie wojny Goebbels mobilizował społeczeństwo do dalszego udziału w wojnie napastniczej — symbolem stała się mowa o „wojnie totalnej” wygłoszona 18 lutego 1943 r. w berlińskim Pałacu Sportu. W lipcu 1944 r. został pełnomocnikiem Rzeszy ds. wojny totalnej, odpowiedzialnym za totalną mobilizację, w tym bezwzględną eksploatację pracy przymusowej. Do końca pozostał jednym z filarów reżimu.
Zbrodnie i ofiary
Goebbels nie wydawał rozkazów egzekucji w obozach zagłady, lecz jego odpowiedzialność za zbrodnie przeciwko ludzkości i współudział w ludobójstwie jest bezsporna: to on tworzył klimat nienawiści, bez którego masowe morderstwo nie znalazłoby wykonawców ani przyzwolenia. Jako gauleiter Berlina osobiście forsował także prześladowania i deportacje berlińskich Żydów.
- Pogrom „nocy kryształowej” (9–10 listopada 1938) — Goebbels był głównym podżegaczem ogólnokrajowego pogromu: spalono setki synagog, zdemolowano tysiące żydowskich sklepów i mieszkań, zamordowano co najmniej 91 osób, a około 30 tys. żydowskich mężczyzn deportowano do obozów koncentracyjnych.
- Propaganda nienawiści przygotowująca Zagładę — kampanie prasowe, radiowe i filmowe (m.in. zlecane przez ministerstwo filmy „Der ewige Jude” i „Jud Süß” z 1940 r.) odczłowieczały Żydów i publicznie zapowiadały ich „unicestwienie”, torując drogę deportacjom i obozom zagłady.
- Deportacje Żydów z Berlina (od października 1941) — jako gauleiter domagał się uczynienia stolicy „wolną od Żydów”; ponad 50 tys. berlińskich Żydów wywieziono do gett i obozów, m.in. do Łodzi, Rygi, Mińska, Theresienstadt i Auschwitz, gdzie większość zamordowano.
- Podżeganie do wojny napastniczej i „wojny totalnej” — propagandowe uzasadnianie agresji oraz totalna mobilizacja od 1943/1944 r. przedłużyły wojnę i pochłonęły kolejne ofiary, w tym robotników przymusowych i ludność cywilną okupowanych krajów.
Szacunek wiąże propagandę Goebbelsa i jego kierowanie Berlinem z prześladowaniami na wielką skalę i masowymi zgonami. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Goebbels nigdy nie odpowiedział przed sądem za swoje zbrodnie. Po samobójstwie Hitlera (30 kwietnia 1945 r.) przez jeden dzień pełnił — zgodnie z testamentem dyktatora — funkcję kanclerza Rzeszy. 1 maja 1945 r., gdy wojska radzieckie zdobywały centrum Berlina, Joseph i Magda Goebbelsowie doprowadzili najpierw do otrucia szóstki swoich dzieci, a następnie odebrali sobie życie na terenie Kancelarii Rzeszy.
Samobójstwo pozwoliło mu uniknąć ławy oskarżonych Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze (1945–1946), przed którym stanęli pozostali przy życiu przywódcy reżimu. Procesy norymberskie potwierdziły jednak, że podżeganie i propaganda nienawiści stanowią część zbrodni przeciwko ludzkości — rola Goebbelsa w przygotowaniu ludobójstwa została w ich dokumentacji jednoznacznie opisana i potępiona.
