VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Reinhard Heydrich

zginął w 1942 r. 1904–1942

Reinhard Heydrich był szefem Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) i jednym z głównych architektów Zagłady Żydów. Odpowiadał za organizację Einsatzgruppen — jednostek masowych rozstrzeliwań na okupowanych terytoriach — oraz przewodniczył konferencji w Wannsee, na której koordynowano ogólnoeuropejski plan wymordowania Żydów. Jako zastępca protektora Czech i Moraw kierował aparatem terroru wymierzonym w ludność cywilną.

Wojna napastniczaZbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Heydrich wstąpił do NSDAP i SS w 1931 r. i od podstaw zbudował Służbę Bezpieczeństwa (SD) — wywiad partii nazistowskiej. W latach 1934–1936 kierował Gestapo, a od 1936 r. całą Policją Bezpieczeństwa. 27 września 1939 r., po napaści na Polskę, stanął na czele nowo utworzonego Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), skupiającego Gestapo, policję kryminalną i SD. Był to centralny organ terroru państwa nazistowskiego — instytucja najbardziej bezpośrednio odpowiedzialna za realizację planu wymordowania Żydów Europy.

To Heydrich tworzył i kierował Einsatzgruppen — specjalnymi grupami operacyjnymi, które podążały za wojskami niemieckimi do Polski (1939) i Związku Sowieckiego (1941), dokonując masowych rozstrzeliwań. Już 21 września 1939 r. rozesłał komendantom tych grup wytyczne nakazujące koncentrację polskich Żydów w gettach. 31 lipca 1941 r. otrzymał formalne upoważnienie do przygotowania „całościowego rozwiązania kwestii żydowskiej” w Europie. 20 stycznia 1942 r. przewodniczył konferencji w Wannsee, na której przedstawił — autoryzowany przez Hitlera — plan koordynacji ludobójstwa na europejskich Żydach z udziałem ministerstw i urzędów Rzeszy.

Od września 1941 r. pełnił równocześnie funkcję zastępcy (pełniącego obowiązki) protektora Rzeszy w Czechach i na Morawach. Wprowadził stan wyjątkowy, sądy doraźne i falę egzekucji wymierzonych w czeski ruch oporu i inteligencję; w listopadzie 1941 r. utworzył getto Theresienstadt (Terezin).

Zbrodnie i ofiary

Heydrich ponosi odpowiedzialność za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i ludobójstwo o skali obejmującej całą okupowaną Europę. Kierowany przez niego aparat RSHA planował, organizował i nadzorował deportacje, grabież, pracę przymusową i mordy masowe — od pierwszych egzekucji w okupowanej Polsce po przemysłową eksterminację w ośrodkach zagłady.

  • Einsatzgruppen w Polsce i ZSRS — masowe rozstrzeliwania Żydów, polskiej i sowieckiej inteligencji, Romów, pacjentów szpitali psychiatrycznych i jeńców; setki tysięcy ofiar mordów pod gołym niebem, m.in. w Babim Jarze i Ponarach.
  • Gettoizacja i deportacje — wytyczne z września 1939 r. o zamykaniu Żydów w gettach; nadzór RSHA nad deportacjami do gett i obozów, w których ofiary ginęły z głodu, chorób i w egzekucjach.
  • Konferencja w Wannsee (20.01.1942) — koordynacja „ostatecznego rozwiązania”: planu wymordowania ok. 11 mln Żydów Europy, realizowanego następnie w ośrodkach zagłady.
  • Akcja „Reinhardt” — nazwana po jego śmierci na jego cześć operacja wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa w Bełżcu, Sobiborze i Treblince; ok. 1,7 mln ofiar. Jej fundamenty — aparat, plany i kadry — stworzył Heydrich.
  • Terror w Protektoracie Czech i Moraw — egzekucje doraźne, deportacje czeskich Żydów, getto Theresienstadt, prześladowanie ruchu oporu i przymusowa eksploatacja ludności.
ok. 2 mln ofiar (przedział 1,5–3 mln)

Szacunek oparty na roli Heydricha w kierowaniu RSHA oraz na genezie akcji „Reinhardt” i wcześniejszych mordów masowych. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Heydrich nigdy nie stanął przed sądem — nie dożył końca wojny ani procesów norymberskich. 27 maja 1942 r. w Pradze zamachu na niego dokonali czechosłowaccy spadochroniarze Jan Kubiš i Jozef Gabčík, wysłani z Wielkiej Brytanii w ramach operacji „Anthropoid”. Heydrich zmarł 4 czerwca 1942 r. w wyniku zakażenia ran odniesionych w zamachu.

W odwecie za zamach niemiecki aparat okupacyjny dokonał kolejnych zbrodni na ludności cywilnej: 10 czerwca 1942 r. zrównano z ziemią wieś Lidice — mężczyzn rozstrzelano, kobiety deportowano do obozu koncentracyjnego Ravensbrück, a większość dzieci zamordowano; zniszczono także wieś Ležáky. W represjach zginęły tysiące Czechów. Kierownictwo SS nadało imię Heydricha operacji eksterminacji Żydów Generalnego Gubernatorstwa (akcja „Reinhardt”), kontynuując zaplanowane przez niego ludobójstwo.

Uwagi o niepewności: Podana skala ofiar jest szacunkiem pośrednim — odzwierciedla odpowiedzialność kierowniczą Heydricha za zbrodnie aparatu RSHA, Einsatzgruppen i genezę akcji „Reinhardt”, a nie odrębną, policzalną kategorię ofiar. W kartotece kraj śmierci podano współcześnie (Czechy); w 1942 r. Praga znajdowała się w okupacyjnym Protektoracie Czech i Moraw.

Źródła