VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Albert Forster

stracony w 1952 r. 1902–1952

Albert Forster był gauleiterem NSDAP w Wolnym Mieście Gdańsku, a od 1939 r. namiestnikiem Rzeszy w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Odpowiada za eksterminację polskiej inteligencji Pomorza — w tym masowe egzekucje w Piaśnicy i Lesie Szpęgawskim — za utworzenie obozu Stutthof, wysiedlenia i przymusową germanizację: zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo. Skazany na karę śmierci przez Najwyższy Trybunał Narodowy, został stracony w 1952 r.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Forster, z zawodu urzędnik bankowy z Fürth, wstąpił do NSDAP już w 1923 r. i należał do zaufanych ludzi Adolfa Hitlera, który w październiku 1930 r. mianował go gauleiterem partii w Wolnym Mieście Gdańsku. W ciągu lat 30. Forster krok po kroku podporządkował nazistom instytucje Wolnego Miasta: zniszczył opozycję demokratyczną, wprowadził ustawodawstwo antyżydowskie wzorowane na normach norymberskich i doprowadził do prześladowań, które zmusiły większość gdańskich Żydów do ucieczki, oraz do szykanowania ludności polskiej.

1 września 1939 r., w dniu niemieckiej napaści na Polskę, Forster ogłosił „powrót” Gdańska do Rzeszy, a w październiku 1939 r. został namiestnikiem Rzeszy (Reichsstatthalterem) nowo utworzonego Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie, skupiając w swoich rękach pełnię władzy partyjnej i państwowej nad okupowanym Pomorzem. Pod jego zwierzchnictwem jednostki SS, policji i paramilitarnego Selbstschutzu złożonego z miejscowych Niemców przeprowadziły jesienią 1939 r. eksterminację polskich elit regionu. Forster osobiście podżegał do zbrodni — w przemówieniu w Wejherowie wzywał do „wytępienia” Polaków, „poczynając od kołyski”.

Deklarował, że jego okręg ma w ciągu kilku lat stać się całkowicie niemiecki. Cel ten realizował przez mordy, wysiedlenia ludności polskiej do Generalnego Gubernatorstwa oraz przymusową germanizację: setki tysięcy mieszkańców Pomorza wpisywano — często pod groźbą represji, obozu lub wysiedlenia — na niemiecką listę narodowościową (Deutsche Volksliste), co pociągało za sobą m.in. przymusowy pobór mężczyzn do Wehrmachtu. Odpowiadał też za system pracy przymusowej w regionie.

Zbrodnie i ofiary

Zbrodnie popełnione w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie pod władzą Forstera należą do najkrwawszych aktów pierwszej fazy niemieckiej okupacji Polski. Ich ofiarami byli przede wszystkim Polacy — inteligencja, duchowieństwo, działacze społeczni, Kaszubi — a także Żydzi i osoby chore psychicznie. Do najlepiej udokumentowanych należą:

  • Piaśnica (jesień 1939 – wiosna 1940) — rozstrzelanie w lasach piaśnickich ok. 12–14 tys. osób: polskiej inteligencji Pomorza, Kaszubów, Żydów oraz pacjentów szpitali psychiatrycznych z Pomorza i z Rzeszy; największe miejsce kaźni ludności cywilnej w tym regionie.
  • Intelligenzaktion Pommern (1939–1940) — skoordynowana eksterminacja polskich elit, której ofiarą padło ok. 23 tys. osób, m.in. w Lesie Szpęgawskim koło Starogardu, w Mniszku, w fordońskiej „Dolinie Śmierci” pod Bydgoszczą i w dziesiątkach innych miejsc straceń.
  • Obóz Stutthof (od 2 września 1939) — utworzony przez władze gdańskie obóz, przez który przeszło ok. 100 tys. więźniów, głównie Polaków, a od 1944 r. także dziesiątki tysięcy Żydów; ponad 60 tys. osób zginęło w obozie, a ok. 25 tys. dalszych podczas jego ewakuacji w 1945 r.
  • Wysiedlenia i germanizacja — wypędzenie dziesiątek tysięcy Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, grabież mienia, przymusowe wpisy na Deutsche Volksliste i wynarodowianie polskich dzieci.
  • Prześladowania i zagłada Żydów — zniszczenie gminy żydowskiej Gdańska w latach 30., mordy na Żydach Pomorza w 1939 r. oraz deportacje do gett i obozów zagłady.
ok. 100 tys. ofiar (przedział 60–150 tys.)

Szacunek obejmuje zabójstwa i wysiedlenia w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie dokonane w ramach polityki germanizacyjnej Forstera. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Pod koniec wojny Forster opuścił Gdańsk i dostał się do niewoli brytyjskiej, po czym został wydany Polsce. Jego proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym toczył się w Gdańsku od 5 do 29 kwietnia 1948 r. Akt oskarżenia obejmował zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości: organizowanie i tolerowanie masowych egzekucji ludności cywilnej — w tym zbrodni w Piaśnicy — współodpowiedzialność za obóz Stutthof, wysiedlenia oraz przymusową germanizację ludności polskiej. Przed trybunałem zeznawali ocaleni i świadkowie zbrodni. 29 kwietnia 1948 r. Forster został skazany na karę śmierci.

Wykonanie wyroku odraczano przez blisko cztery lata. Po odmowie ułaskawienia w lutym 1952 r. Forstera przewieziono do więzienia mokotowskiego w Warszawie, gdzie 28 lutego 1952 r. został stracony przez powieszenie.

Uwagi o niepewności: Egzekucję wykonano niejawnie i przez lata w literaturze krążyły rozbieżne daty oraz pogłoski o losie Forstera; datę 28.02.1952 potwierdza zachowana dokumentacja więzienna. Rozpiętość szacunku ofiar (60–150 tys.) wynika z różnic w metodologii — część opracowań liczy wyłącznie zamordowanych, inne uwzględniają także ofiary wysiedleń i germanizacji przymusowej. Data wstąpienia do SS bywa podawana rozbieżnie: kartoteka przyjmuje rok 1934, natomiast część źródeł (w tym akta osobowe SS) wskazuje na członkostwo już od 1926 r., z awansem na SS-Obergruppenführera w 1941 r.

Źródła