VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Arthur Greiser

stracony w 1946 r. 1897–1946

Arthur Greiser był Gauleiterem NSDAP i namiestnikiem Rzeszy w Kraju Warty — części okupowanej Polski wcielonej do Rzeszy — w latach 1939–1945. Odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo: masowe wysiedlenia i eksterminację ludności polskiej oraz zagładę Żydów z Kraju Warty, mordowanych od grudnia 1941 r. w ośrodku zagłady Kulmhof (Chełmno nad Nerem). W 1946 r. został skazany na śmierć przez Najwyższy Trybunał Narodowy i stracony w Poznaniu.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Greiser urodził się w 1897 r. w Środzie Wielkopolskiej (niem. Schroda) w ówczesnej pruskiej Prowincji Poznańskiej. Do NSDAP wstąpił w 1929 r. i zrobił karierę w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie w latach 1934–1939 był prezydentem Senatu i współodpowiadał za stopniową nazyfikację miasta oraz szykanowanie ludności polskiej i żydowskiej. Po niemieckiej napaści na Polskę we wrześniu 1939 r. objął kierownictwo administracji cywilnej w Poznaniu, a od października 1939 r. — jako Gauleiter i namiestnik Rzeszy — skupił w swoich rękach pełnię władzy partyjnej i państwowej w nowo utworzonym Kraju Warty (Reichsgau Wartheland).

Kraj Warty miał się stać, według zamysłu Greisera, „wzorcowym okręgiem" narodowosocjalistycznej germanizacji. W praktyce oznaczało to program zbrodni przeciwko ludzkości realizowany z biurokratyczną konsekwencją: masowe wysiedlenia setek tysięcy Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, grabież mienia, deportacje na roboty przymusowe do Rzeszy, rozstrzeliwania polskiej inteligencji, likwidację polskiego szkolnictwa i bezwzględne prześladowanie Kościoła katolickiego — w żadnym innym regionie okupowanej Polski nie zamknięto tylu świątyń i nie zamordowano ani nie uwięziono tylu duchownych.

Greiser należał do inicjatorów Zagłady. Latem lub wczesną jesienią 1941 r. — jak dokumentuje Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie (USHMM) — z jego inicjatywy zapadła decyzja o wymordowaniu Żydów Kraju Warty uznanych przez okupanta za „niezdolnych do pracy". Jej wykonaniem był ośrodek zagłady Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — pierwszy stacjonarny ośrodek natychmiastowej zagłady, w którym do mordowania użyto gazu. Greiser nadzorował także getto łódzkie (Litzmannstadt), największe getto na ziemiach wcielonych, eksploatowane pracą przymusową i systematycznie „likwidowane" transportami do Kulmhof.

Zbrodnie i ofiary

Rządy Greisera w Kraju Warty w latach 1939–1945 to jeden z najbardziej zbrodniczych reżimów okupacyjnych w Europie. Ich ofiarami padli przede wszystkim Żydzi i Polacy — mordowani, wypędzani, deportowani i zmuszani do niewolniczej pracy:

  • Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — w ośrodku zagłady działającym w okresach XII 1941 – IV 1943 i VI 1944 – I 1945 zamordowano co najmniej 156 300 osób, w tym co najmniej 152 000 Żydów (głównie z Kraju Warty i getta łódzkiego) oraz ok. 4300 Romów i Sinti; ofiary duszono spalinami w samochodowych komorach gazowych.
  • Masowe wysiedlenia — kilkaset tysięcy Polaków wypędzono z domów i deportowano do Generalnego Gubernatorstwa w ramach germanizacji „wzorcowego okręgu"; ich mienie zagrabiono na rzecz niemieckich osadników.
  • Eksterminacja inteligencji i chorych — egzekucje polskich elit (m.in. obóz i miejsce kaźni Fort VII w Poznaniu) oraz mordowanie pacjentów szpitali psychiatrycznych, w tym w ruchomych komorach gazowych — jedne z pierwszych masowych zabójstw gazem w okupowanej Europie.
  • Praca przymusowa i terror okupacyjny — deportacje na roboty do Rzeszy, getto łódzkie jako rezerwuar niewolniczej pracy, publiczne egzekucje i system odpowiedzialności zbiorowej.
ok. 600 tys. ofiar (przedział 500–800 tys.)

Szacunek obejmuje zabójstwa, wypędzenia i deportacje w Kraju Warty pod rządami Greisera. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

W styczniu 1945 r., wobec zbliżającej się Armii Czerwonej, Greiser uciekł z Poznania na zachód. Dostał się w ręce Amerykanów i został wydany Polsce. Jego proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Poznaniu (21 czerwca – 7 lipca 1946 r.) był pierwszą rozprawą tego trybunału i jednym z pierwszych w Europie procesów wysokiego dygnitarza nazistowskiego za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i udział w wojnie napastniczej. Akt oskarżenia obejmował m.in. eksterminację, wysiedlenia i prześladowania ludności żydowskiej i polskiej Kraju Warty.

7 lipca 1946 r. Trybunał uznał Greisera za winnego zarzucanych mu zbrodni i skazał go na karę śmierci, utratę praw publicznych i konfiskatę mienia. Wyrok wykonano 21 lipca 1946 r. na stokach poznańskiej Cytadeli (Fort Winiary), publicznie, w obecności wielotysięcznego tłumu — była to ostatnia publiczna egzekucja w Polsce.

Uwagi o niepewności: Szacunki skali ofiar różnią się w zależności od metodologii. Akt oskarżenia i wyrok NTN z 1946 r. mówiły o ok. 2 mln osób dotkniętych eksterminacją i wysiedleniami w Kraju Warty; nowsze opracowania (m.in. USHMM i biografie Greisera) przyjmują ostrożniejsze przedziały, które odzwierciedla kartoteka (0,5–0,8 mln). Miejsce urodzenia — Środa Wielkopolska — leżało w 1897 r. w granicach Niemiec (Prowincja Poznańska); kartoteka podaje współczesną przynależność państwową.

Źródła