VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Christian Wirth

zginął w 1944 r. 1885–1944

Christian Wirth był funkcjonariuszem SS, jednym z głównych wykonawców akcji „T4” — mordu na osobach z niepełnosprawnościami — a następnie pierwszym komendantem obozu zagłady w Bełżcu i inspektorem obozów akcji „Reinhardt”. To on w praktyce wypracował „technologię” przemysłowego mordowania w komorach gazowych Bełżca, Sobiboru i Treblinki. Odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i udział w ludobójstwie, którego ofiarą padło ponad milion ludzi; nigdy nie stanął przed sądem.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaAkcja „T4”

Rola w aparacie zbrodni

Wirth, przedwojenny oficer policji kryminalnej ze Stuttgartu, jesienią 1939 r. został skierowany do akcji „T4” — tajnego programu mordowania osób chorych psychicznie i z niepełnosprawnościami. Uczestniczył w pierwszych „próbnych” gazowaniach w Brandenburgu na początku 1940 r., organizował ośrodek zagłady w Grafeneck, a następnie jako objazdowy nadzorca kontrolował kolejne ośrodki eutanazyjne, m.in. Hartheim. Zdobyte tam „doświadczenie” w masowym zabijaniu tlenkiem węgla uczyniło z niego kluczowego wykonawcę następnego etapu ludobójstwa.

Pod koniec grudnia 1941 r. objął kierownictwo budowanego obozu zagłady w Bełżcu — pierwszego stacjonarnego ośrodka natychmiastowej zagłady Żydów w ramach akcji „Reinhardt”. To Wirth zdecydował o zastosowaniu komór gazowych zasilanych tlenkiem węgla ze spalin silnika i wypracował procedury „przerobu” transportów: oszukiwania ofiar, grabieży mienia, zabijania i zacierania śladów. Model ten narzucono następnie Sobiborowi i Treblince. Wśród podwładnych budził grozę okrucieństwem — nazywano go „strasznym Christianem” (Christian der Schreckliche).

1 sierpnia 1942 r. został inspektorem obozów akcji „Reinhardt”, nadzorującym z ramienia Odilo Globocnika wszystkie trzy ośrodki zagłady: Bełżec, Sobibór i Treblinkę. Egzekwował „wydajność” machiny mordu — m.in. reorganizację Treblinki po chaosie pierwszych tygodni jej działania. Po wygaszeniu akcji „Reinhardt” przeniesiono go jesienią 1943 r. do Triestu, gdzie dowodził jednostkami specjalnymi złożonymi z byłego personelu obozów zagłady, uczestnicząc w prześladowaniach Żydów (m.in. w obozie Risiera di San Sabba) i zwalczaniu partyzantów.

Zbrodnie i ofiary

Wirth należał do najściślejszego grona wykonawców dwóch ludobójczych programów III Rzeszy: mordu na osobach z niepełnosprawnościami oraz zagłady Żydów. Jako komendant Bełżca i inspektor obozów akcji „Reinhardt” ponosi bezpośrednią współodpowiedzialność za śmierć setek tysięcy ludzi w komorach gazowych, a szerzej — za funkcjonowanie całego systemu, w którym zamordowano około 1,5 mln Żydów.

  • Akcja „T4” (1940–1941) — współorganizacja gazowania osób chorych psychicznie i z niepełnosprawnościami w ośrodkach takich jak Grafeneck, Brandenburg i Hartheim; w ramach całego programu zamordowano ok. 70 tys. ludzi.
  • Bełżec (1942) — jako pierwszy komendant uruchomił obóz, w którym zamordowano co najmniej 434,5 tys. Żydów, głównie z okupowanej Polski, a także Romów.
  • Sobibór i Treblinka (1942–1943) — jako inspektor akcji „Reinhardt” nadzorował obozy, w których zamordowano odpowiednio co najmniej 167 tys. i około 925 tys. Żydów.
  • Triest (1943–1944) — udział w deportacjach Żydów z rejonu Adriatyku i w zbrodniach popełnianych w obozie Risiera di San Sabba.
ok. 1,5 mln ofiar (przedział 1–2 mln)

Szacunek odzwierciedla kierowniczą rolę Wirtha w akcji „T4” oraz w budowie i prowadzeniu obozów zagłady akcji „Reinhardt”. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Wirth nigdy nie odpowiedział za swoje zbrodnie przed żadnym sądem. Zginął 26 maja 1944 r., zastrzelony przez jugosłowiańskich partyzantów w rejonie Hrpelje–Kozina niedaleko Triestu (na terenie dzisiejszej Słowenii), podczas służbowego przejazdu odkrytym samochodem. Śmierć w czasie wojny sprawiła, że jeden z głównych architektów przemysłowej zagłady uniknął jakiegokolwiek rozliczenia.

Zbrodnie, które współtworzył, były natomiast przedmiotem powojennych procesów jego podwładnych i współsprawców — m.in. procesu załogi Bełżca przed sądem w Monachium (1963–1965) oraz postępowań dotyczących Sobiboru i Treblinki. Zgromadzony w nich materiał dowodowy jednoznacznie dokumentuje centralną rolę Wirtha w machinie ludobójstwa.

Uwagi o niepewności: Górna granica przedziału (2 mln) przekracza szacunek USHMM dla całej akcji „Reinhardt” (ok. 1,7 mln zamordowanych Żydów, wraz z rozstrzeliwaniami); przypisany Wirthowi przedział obejmuje dodatkowo ofiary akcji „T4” i odzwierciedla różne ujęcia zakresu jego odpowiedzialności w literaturze. Liczby te opisują skalę zbrodni aparatu, w którym pełnił funkcje kierownicze, a nie „osobisty” bilans. Miejsce śmierci rekord podaje jako Hrpelje (Słowenia); źródła lokalizują je na drodze w rejonie Hrpelje–Kozina koło Triestu, wówczas w Adriatyckiej Strefie Operacyjnej — chodzi o ten sam obszar. Nie odnaleziono zweryfikowanego portretu Wirtha o wolnej licencji, dlatego strona nie zawiera jego wizerunku.

Źródła