Richard Glücks

samobójstwo w niewoli (1945) 1889–1945

Richard Glücks był SS-Gruppenführerem i od listopada 1939 r. inspektorem obozów koncentracyjnych — biurokratycznym zwierzchnikiem całego systemu obozów III Rzeszy. Z jego urzędu płynęły decyzje o rozbudowie obozów, eksploatacji więźniów pracą przymusową i udziale obozów w zagładzie Żydów. Współodpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości i śmierć ponad miliona ludzi.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Glücks, oficer artylerii z czasów I wojny światowej, związał swoją karierę z aparatem terroru SS. Od 1936 r. był szefem sztabu Theodora Eickego w Inspektoracie Obozów Koncentracyjnych (IKL), a 15 listopada 1939 r. przejął po nim stanowisko inspektora obozów koncentracyjnych. Podlegał kolejno Eickemu, Heinrichowi Himmlerowi, a od 1942 r. Oswaldowi Pohlowi. Przez ponad pięć lat był centralnym ogniwem administracyjnym systemu, w którym głód, terror, praca ponad siły i masowe mordowanie były metodą rządzenia.

To Glücks w lutym 1940 r. wskazał Himmlerowi dawne koszary w Oświęcimiu jako miejsce nowego obozu koncentracyjnego, a następnie przekazał rozkaz jego utworzenia i powierzył Rudolfowi Hössowi funkcję komendanta. Tak rozpoczęła się historia KL Auschwitz — największego miejsca zagłady w okupowanej Europie. W 1942 r., gdy Inspektorat włączono jako Amtsgruppe D do Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS (WVHA), Glücks został szefem tej grupy urzędów i zastępcą Pohla do spraw obozów.

Z jego biura w Oranienburgu wychodziły okólniki i rozkazy do komendantów wszystkich obozów koncentracyjnych: o kierowaniu więźniów do niewolniczej pracy na rzecz przemysłu zbrojeniowego, o „selekcjach” niezdolnych do pracy, o rozbudowie krematoriów i o udostępnianiu więźniów do zbrodniczych eksperymentów pseudomedycznych. Glücks nadzorował komendantów, obsadzał stanowiska i egzekwował wykonanie zbrodniczych poleceń — był typowym „zbrodniarzem zza biurka”, bez którego machina obozowa nie mogłaby działać.

Zbrodnie i ofiary

Jako inspektor obozów koncentracyjnych i szef Amtsgruppe D WVHA Glücks ponosi współodpowiedzialność za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i udział systemu obozów w ludobójstwie — w tym w zagładzie Żydów, do której obozy pod jego nadzorem dostarczały infrastruktury, kadr i procedur. Ofiarami byli więźniowie z co najmniej kilkunastu okupowanych krajów: Żydzi, Polacy, jeńcy sowieccy, Romowie i Sinti, więźniowie polityczni oraz inne grupy prześladowanych.

Wybór lokalizacji i nadzór nad rozbudową KL Auschwitz, w którym zamordowano co najmniej 1,1 mln ludzi, w większości Żydów.
Administracyjne kierowanie całą siecią obozów koncentracyjnych (m.in. Dachau, Sachsenhausen, Buchenwald, Mauthausen, Ravensbrück, Gross-Rosen, Stutthof) i ich podobozów.
Organizacja pracy przymusowej i niewolniczej, prowadzonej według zasady „wyniszczenia przez pracę”, na rzecz SS i niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.
Nadzór nad służbą medyczną obozów, w tym sankcjonowanie zbrodniczych eksperymentów pseudomedycznych na więźniach.
Współodpowiedzialność za masowe zgony podczas ewakuacji obozów i marszów śmierci na przełomie 1944 i 1945 r.

ok. 1,5 mln ofiar (przedział 0,8–2 mln)

Szacunek odzwierciedla zwierzchnictwo inspekcyjne Glücksa nad obozami koncentracyjnymi i wynikającą z niego ogromną liczbę ofiar śmiertelnych. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Glücks nigdy nie stanął przed sądem. W ostatnich dniach wojny wycofał się wraz z resztkami aparatu SS na północ, do Flensburga, gdzie działał ostatni rząd Rzeszy admirała Dönitza. Według większości relacji 10 maja 1945 r. — już po kapitulacji Niemiec — popełnił samobójstwo, zażywając cyjanek potasu w bazie marynarki wojennej Flensburg-Mürwik. Uniknął w ten sposób odpowiedzialności za zbrodnie, w których organizacji uczestniczył przez ponad pięć lat.

Rozliczenie objęło natomiast jego otoczenie: przełożony Glücksa Oswald Pohl został w 1947 r. skazany na śmierć w procesie WVHA przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze, a podlegli inspektoratowi komendanci — jak Rudolf Höss — odpowiedzieli za swoje zbrodnie przed sądami, m.in. w Polsce.

Uwagi o niepewności: Okoliczności śmierci Glücksa znane są z relacji, a brak jednoznacznej dokumentacji urzędowej powodował po wojnie spekulacje co do jego losu; przyjmowaną w literaturze wersją pozostaje samobójstwo 10 maja 1945 r. we Flensburgu. Rekord kartoteki nie podaje dat wstąpienia do NSDAP i SS. Źródła różnią się także co do miesiąca włączenia Inspektoratu Obozów Koncentracyjnych do WVHA (luty lub marzec 1942 r.).