Oswald Pohl

stracony w 1951 r. 1892–1951

Oswald Pohl był szefem Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS (WVHA) — instytucji, która od 1942 roku zarządzała całym systemem niemieckich obozów koncentracyjnych, pracą niewolniczą więźniów i grabieżą mienia ofiar Zagłady. Jako naczelny administrator tego aparatu współodpowiada za śmierć milionów ludzi, ginących z głodu, wycieńczenia, chorób i w egzekucjach. Skazany na śmierć w norymberskim „procesie Pohla” za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości, został stracony w więzieniu Landsberg w 1951 roku.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Pohl, były płatnik marynarki wojennej z Duisburga, do NSDAP wstąpił w 1926 roku, a do SS w 1929. W 1934 roku Heinrich Himmler ściągnął go do centrali SS jako szefa administracji — Pohl okazał się sprawnym organizatorem finansów i gospodarczego zaplecza organizacji. W lutym 1942 roku, po scaleniu urzędów gospodarczych i budowlanych SS, stanął na czele nowo utworzonego Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS (SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt, WVHA) w randze SS-Obergruppenführera i generała Waffen-SS.

Wiosną 1942 roku WVHA przejął inspektorat obozów koncentracyjnych (jako Grupę Urzędową D, kierowaną przez Richarda Glücksa). Od tej chwili Pohl centralnie zarządzał całym systemem obozowym: decydował o rozmieszczeniu i „wynajmowaniu” więźniów przemysłowi zbrojeniowemu, wydawał dyrektywy wydłużające czas pracy i maksymalizujące eksploatację, nadzorował przedsiębiorstwa SS (m.in. kamieniołomy i cegielnie DEST oraz Deutsche Ausrüstungswerke) zbudowane na pracy niewolniczej. W praktyce firmował politykę „wyniszczenia przez pracę”, w której śmierć więźnia była wkalkulowana w rachunek ekonomiczny.

Podległa Pohlowi Grupa Urzędowa C (budowlana) finansowała i nadzorowała rozbudowę infrastruktury obozowej, w tym Auschwitz-Birkenau z jego komorami gazowymi i krematoriami. Pohl odpowiadał też za ekonomiczną stronę ludobójstwa: do WVHA trafiały pieniądze, kosztowności, obrączki, złote zęby, a nawet włosy zamordowanych w ośrodkach zagłady akcji „Reinhardt” — majątek ofiar był księgowany i przekazywany na konta SS w Banku Rzeszy.

Zbrodnie i ofiary

Pohl nie stał na rampie i nie strzelał — zarządzał systemem, który zabijał na skalę przemysłową. W latach 1942–1945 administrował siecią kilkudziesięciu obozów głównych i setek podobozów, przez które przeszły miliony więźniów z około piętnastu krajów okupowanej Europy: Żydów, Polaków, jeńców sowieckich, Romów, więźniów politycznych. Głodowe racje, mordercze normy pracy, brak opieki i selekcje czyniły masową śmiertelność systemową cechą tego aparatu — były to zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełniane metodami administracyjnymi, a w odniesieniu do Żydów i Romów część ludobójstwa.

System obozów koncentracyjnych (1942–1945) — centralne zarządzanie obozami, w których zginęły miliony ludzi, m.in. Auschwitz, Majdanek, Buchenwald, Dachau, Mauthausen, Sachsenhausen, Ravensbrück;
Praca niewolnicza — eksploatacja setek tysięcy więźniów w przedsiębiorstwach SS i przemyśle zbrojeniowym w ramach polityki „wyniszczenia przez pracę”;
Rozbudowa Auschwitz-Birkenau — finansowanie i nadzór budowlany infrastruktury zagłady, w tym komór gazowych i krematoriów;
Grabież mienia ofiar Zagłady — centralne księgowanie i spieniężanie majątku zamordowanych, w tym kosztowności i złota dentystycznego z ośrodków akcji „Reinhardt”, przekazywanych do Banku Rzeszy;
Ofiary z około 15 krajów — Żydzi, Polacy, jeńcy sowieccy, Romowie, więźniowie polityczni i inne grupy prześladowanych.

ok. 2 mln ofiar (przedział 1–3 mln)

Szacunek odzwierciedla centralną kontrolę Pohla nad pracą przymusową więźniów i budowami obozowymi, w których masowa śmiertelność była zjawiskiem systemowym. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po kapitulacji Niemiec Pohl ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem jako robotnik rolny; został aresztowany przez Brytyjczyków w maju 1946 roku. Był głównym oskarżonym w czwartym z tzw. procesów następczych przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze (USA przeciwko Pohlowi i innym), w którym sądzono osiemnastu funkcjonariuszy WVHA. Rozprawa toczyła się od 8 kwietnia do 22 września 1947 roku; 3 listopada 1947 roku trybunał uznał Pohla za winnego zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i członkostwa w organizacji przestępczej (SS) i skazał go na karę śmierci przez powieszenie.

Wyrok utrzymano w orzeczeniu uzupełniającym z sierpnia 1948 roku, a kolejne prośby o łaskę i rewizje zostały odrzucone. Do końca Pohl przedstawiał się jedynie jako „administrator”, umniejszając własną odpowiedzialność za śmierć więźniów. Został powieszony w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Landsbergu 7 czerwca 1951 roku, w grupie ostatnich straconych tam skazanych.

Uwagi o niepewności: Źródła różnią się co do daty egzekucji: kartoteka i część opracowań (m.in. angielska Wikipedia, opis procesu Pohla) podają 7 czerwca 1951 roku (egzekucje w Landsbergu wykonywano krótko po północy), natomiast encyklopedia USHMM oraz Holocaust Historical Society podają 8 czerwca 1951 roku. Rozbieżna jest też data wstąpienia do SS: kartoteka podaje rok 1929, natomiast część biografii wskazuje formalne wejście Pohla do struktur SS dopiero 1 lutego 1934 roku (po wcześniejszej służbie w SA od 1925 roku). Szacunki liczby ofiar systemu obozowego, którym administrował Pohl, mają charakter rzędu wielkości i obejmują odpowiedzialność dzieloną z innymi sprawcami.