VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Erich Koch

zmarł w więzieniu (1986) 1896–1986

Erich Koch był gauleiterem Prus Wschodnich i Komisarzem Rzeszy Ukrainy — jednym z najbrutalniejszych namiestników niemieckiej okupacji na Wschodzie. Odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne: masowe egzekucje ludności cywilnej, współudział w Zagładzie Żydów, politykę celowego głodu oraz deportacje setek tysięcy ludzi na pracę przymusową do Rzeszy.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Koch związał się z ruchem nazistowskim bardzo wcześnie — do NSDAP wstąpił w 1922 r. W 1928 r. został gauleiterem Prus Wschodnich, a od 1933 r. łączył tę funkcję partyjną ze stanowiskiem nadprezydenta prowincji, skupiając w swoich rękach pełnię władzy partyjnej i administracyjnej. Po napaści Niemiec na Związek Sowiecki w 1941 r. powierzono mu zarząd cywilny okręgu białostockiego, a we wrześniu 1941 r. — urząd Komisarza Rzeszy Ukrainy (Reichskommissariat Ukraine), największej jednostki niemieckiej okupacji cywilnej na Wschodzie.

Jako Komisarz Rzeszy Koch kierował aparatem administracji cywilnej, bez którego współdziałania niemożliwe byłyby prowadzone przez SS i policję operacje masowego mordu i deportacji. Rządził z Równego metodami skrajnego terroru, otwarcie głosząc pogardę rasową wobec ludności ukraińskiej — deklarował, że ukraińskie dzieci nie potrzebują szkół, a najniżej postawiony niemiecki robotnik jest „tysiąc razy cenniejszy" od miejscowej ludności. Nawet na tle innych nazistowskich namiestników wyróżniał się brutalnością; jego polityka rabunku, głodu i łapanek zniszczyła jakiekolwiek pozory „administrowania" okupowanym krajem.

Do końca wojny pozostawał gauleiterem Prus Wschodnich, gdzie w latach 1939–1945 współodpowiadał za prześladowania, wysiedlenia i mordy na ludności polskiej i żydowskiej Prus Wschodnich oraz przyłączonego okręgu białostockiego. W 1945 r. uciekł przed nadciągającym frontem, porzucając ludność cywilną prowincji, którą wcześniej zabraniał ewakuować.

Zbrodnie i ofiary

Na terytorium podległym Kochowi jako Komisarzowi Rzeszy dokonała się niemal całkowita zagłada ludności żydowskiej okupowanej Ukrainy — rozstrzeliwanej masowo przez Einsatzgruppen, bataliony policyjne i miejscowe formacje pomocnicze przy współdziałaniu jego administracji cywilnej. Równolegle Koch realizował politykę bezwzględnej eksploatacji gospodarczej: konfiskaty żywności skazywały miasta na głód, a wsie podejrzewane o sprzyjanie partyzantom palono wraz z mieszkańcami.

  • Zagłada Żydów — współudział administracji cywilnej Komisariatu Rzeszy Ukraina w wymordowaniu setek tysięcy Żydów, m.in. w masowych egzekucjach takich jak Babi Jar pod Kijowem.
  • Praca przymusowa — z okupowanej Ukrainy deportowano do Rzeszy ponad 2 mln ludzi (tzw. Ostarbeiterów); łapanki, kwoty „dostaw ludzi" i wywózki prowadzono na rozkaz i pod nadzorem Kocha, a wielu deportowanych zmarło z wycieńczenia i głodu.
  • Terror okupacyjny i głód — pacyfikacje wsi, egzekucje zakładników, rabunek żywności i celowe głodzenie ludności miast jako narzędzie polityki okupacyjnej.
  • Zbrodnie na ludności polskiej — w Prusach Wschodnich i okręgu białostockim: wysiedlenia, egzekucje i eksterminacja, za które polski sąd przypisał mu odpowiedzialność za śmierć ok. 400 tys. osób.
ok. 1 mln ofiar (przedział 0,5–1,5 mln)

Szacunek odzwierciedla brutalne rządy Kocha na Ukrainie i w Prusach Wschodnich, gdzie masowe mordy i głód były zjawiskiem powszechnym. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po wojnie Koch przez cztery lata ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem w brytyjskiej strefie okupacyjnej. W maju 1949 r. został aresztowany przez Brytyjczyków w Hamburgu, a w styczniu 1950 r. wydany Polsce. Jego proces przed sądem w Warszawie rozpoczął się dopiero 19 października 1958 r. i objął zbrodnie popełnione na ludności polskiej Prus Wschodnich i okręgu białostockiego — za zbrodnie na Ukrainie nigdy nie stanął przed sądem.

9 marca 1959 r. sąd skazał go na karę śmierci za zaplanowanie, przygotowanie i zorganizowanie masowych mordów na ludności cywilnej. Wyroku nie wykonano — oficjalnie ze względu na zły stan zdrowia skazanego; według rozpowszechnionej hipotezy liczono także na jego wiedzę o losach zagrabionych dóbr kultury, w tym Bursztynowej Komnaty. Koch spędził resztę życia w więzieniu w Barczewie, gdzie zmarł 12 listopada 1986 r., nie okazawszy nigdy skruchy.

Uwagi o niepewności: Szacunki ofiar rządów Kocha znacząco się różnią. Kartoteka przyjmuje przedział 0,5–1,5 mln, lecz część opracowań (m.in. Internet Encyclopedia of Ukraine) przypisuje jego rządom w Komisariacie Rzeszy Ukraina nawet ok. 4 mln ofiar — rozbieżność wynika z odmiennego zakresu przypisywanej odpowiedzialności (zbrodnie administracji cywilnej, SS i Wehrmachtu na tym samym terytorium nakładają się na siebie). Funkcję Komisarza Rzeszy Ukrainy Koch pełnił faktycznie do 1944 r.; do 1945 r. pozostawał gauleiterem Prus Wschodnich — zakres lat w kartotece obejmuje obie funkcje.

Źródła