VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Friedrich Jeckeln

stracony w 1946 r. 1895–1946

Friedrich Jeckeln był SS-Obergruppenführerem i Wyższym Dowódcą SS i Policji na okupowanej Ukrainie, a następnie w krajach bałtyckich. Należał do głównych organizatorów masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej na Wschodzie — zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa, których symbolami stały się masakry w Kamieńcu Podolskim, Babim Jarze i lesie rumbulskim.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwa

Rola w aparacie zbrodni

Jeckeln, oficer z czasów I wojny światowej, związał się z ruchem nazistowskim na przełomie lat 20. i 30. i szybko awansował w strukturach SS, osiągając stopień SS-Obergruppenführera i generała policji. Po niemieckiej napaści na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 r. objął stanowisko Wyższego Dowódcy SS i Policji (HSSPF) „Rosja-Południe” na okupowanej Ukrainie. Funkcja ta czyniła go osobistym przedstawicielem Heinricha Himmlera i dawała mu zwierzchność nad jednostkami SS, policji porządkowej i formacjami pomocniczymi — aparatem, który wykorzystał do mordowania ludności cywilnej na ogromną skalę.

Pod koniec 1941 r. został przeniesiony na stanowisko HSSPF „Ostland” z siedzibą w Rydze, gdzie odpowiadał za terror policyjny w okupowanych krajach bałtyckich i na Białorusi. To on opracował i narzucił podwładnym „system Jeckelna” — zbiurokratyzowaną procedurę masowych egzekucji, w której ofiary zmuszano do rozebrania się i kładzenia w wykopanych rowach na ciałach wcześniej zamordowanych, po czym rozstrzeliwano je strzałami z bliskiej odległości. Ta metoda, pomyślana dla „wydajności” mordu, obnaża w pełni zorganizowany, przemysłowy charakter zbrodni.

Jeckeln nie był wykonawcą cudzych rozkazów na dole hierarchii — sam planował, nadzorował i osobiście doglądał największych akcji eksterminacyjnych, a o ich „wynikach” raportował bezpośrednio Himmlerowi. W końcowej fazie wojny dowodził ponadto jednostkami frontowymi SS i policji, m.in. w walkach w Kurlandii i nad Odrą.

Zbrodnie i ofiary

Jednostki podległe Jeckelnowi wymordowały setki tysięcy ludzi: Żydów z Ukrainy, Łotwy i innych okupowanych terenów, w tym Żydów deportowanych z Rzeszy, a także Romów, pacjentów szpitali psychiatrycznych, jeńców sowieckich i cywilów zabijanych w ramach „pacyfikacji”. Do najlepiej udokumentowanych zbrodni, które organizował lub współorganizował, należą:

  • Kamieniec Podolski (26–28 sierpnia 1941) — wymordowanie ok. 23 600 Żydów, w większości deportowanych z Węgier oraz miejscowych; według meldunków samego Jeckelna była to pierwsza masakra „ostatecznego rozwiązania” o tej skali.
  • Babi Jar pod Kijowem (29–30 września 1941) — zamordowanie ponad 33 000 kijowskich Żydów; w przygotowaniu i przeprowadzeniu masakry uczestniczyły siły policyjne podporządkowane Jeckelnowi jako HSSPF na południu.
  • Rumbula pod Rygą (30 listopada i 8–9 grudnia 1941) — rozstrzelanie co najmniej 25 000 Żydów z getta ryskiego, w tym grupy Żydów deportowanych z Niemiec; akcją Jeckeln kierował osobiście.
  • Likwidacje gett i egzekucje w „Ostlandzie” (1942–1944) — dalsze masowe mordy na Żydach, Romach i innych grupach ofiar na Łotwie, Litwie, w Estonii i na Białorusi.
ok. 150 tys. ofiar (przedział 100–300 tys.)

Szacunek odzwierciedla odpowiedzialność Jeckelna za największe masakry w regionie bałtyckim i w części Ukrainy. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

W maju 1945 r. Jeckeln dostał się do niewoli sowieckiej. Stanął przed sowieckim trybunałem wojskowym w tzw. procesie ryskim (26 stycznia – 3 lutego 1946 r.), wytoczonym grupie wysokich dowódców niemieckich odpowiedzialnych za zbrodnie w krajach bałtyckich. W śledztwie i przed sądem przyznał się do kierowania masowymi egzekucjami, w tym masakrą w Rumbuli, i zadeklarował, że bierze odpowiedzialność za czyny podległych mu formacji.

3 lutego 1946 r. trybunał skazał Jeckelna na karę śmierci. Wyrok wykonano tego samego dnia przez publiczne powieszenie w Rydze — mieście, w którym kilka lat wcześniej organizował zagładę tamtejszych Żydów.

Źródła