VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Karl Brandt

stracony w 1948 r. 1904–1948

Karl Brandt był lekarzem przybocznym Adolfa Hitlera i — obok Philippa Bouhlera — współkierownikiem tajnego programu „eutanazji”, znanego jako akcja „T4”: zorganizowanego mordu na osobach chorych psychicznie i niepełnosprawnych. Ponosi odpowiedzialność za śmierć dziesiątek tysięcy pacjentów zakładów opiekuńczych oraz za zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne na więźniach obozów koncentracyjnych. Za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości został skazany na śmierć w norymberskim procesie lekarzy i stracony.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościInne ludobójstwaAkcja „T4”Eksperymenty pseudomedyczne

Rola w aparacie zbrodni

Brandt, chirurg z wykształcenia, wstąpił do NSDAP w 1932 r., a do SS w 1934 r. Od 1934 r. należał do najbliższego otoczenia Hitlera jako jego lekarz przyboczny — pozycja ta dała mu bezpośredni dostęp do dyktatora i uczyniła z niego jedną z najbardziej wpływowych postaci nazistowskiej „medycyny”. To właśnie zaufanie Hitlera zdecydowało, że jesienią 1939 r. Brandt otrzymał — wraz z szefem Kancelarii Führera Philippem Bouhlerem — pełnomocnictwo do zorganizowania mordu na pacjentach uznanych przez reżim za „niegodnych życia”. Upoważnienie to, antydatowane na 1 września 1939 r., aby powiązać zbrodnię z wybuchem wojny, stało się podstawą programu „eutanazji” o kryptonimie „T4” (od adresu berlińskiej centrali przy Tiergartenstrasse 4).

Pod kierownictwem Brandta i Bouhlera aparat „T4” zbudował sieć sześciu ośrodków zagłady dla dorosłych pacjentów — Brandenburg, Grafeneck, Bernburg, Sonnenstein, Hartheim i Hadamar — w których po raz pierwszy na masową skalę zastosowano komory gazowe. Wypracowane tam metody i personel posłużyły później przy budowie ośrodków zagłady akcji „Reinhardt”. Brandt firmował program autorytetem medycznym: współdecydował o procedurach selekcji i zabijania, a machinie mordu nadawał pozory legalności i „naukowości”.

W 1942 r. Hitler mianował Brandta komisarzem generalnym ds. służby zdrowia i sanitariatu (od 1944 r. komisarzem Rzeszy), co dało mu zwierzchnictwo nad znaczną częścią systemu medycznego państwa. Z tej pozycji wiedział o zbrodniczych eksperymentach prowadzonych na więźniach obozów koncentracyjnych i je akceptował — proces norymberski wykazał jego współodpowiedzialność za ten system.

Zbrodnie i ofiary

Akcja „T4” była pierwszym zorganizowanym przez państwo nazistowskie programem masowego mordu. Jej ofiarami padli pacjenci szpitali psychiatrycznych i zakładów opiekuńczych w Niemczech i anektowanej Austrii — ludzie chorzy, niepełnosprawni, bezbronni. Tylko w głównej fazie gazowania, od stycznia 1940 do sierpnia 1941 r., zamordowano około 70 tysięcy osób; mordy trwały jednak w formie zdecentralizowanej do końca wojny. Odrębnym nurtem zbrodni była „eutanazja dzieci” — na oddziałach „specjalnych” uśmiercano niemowlęta i dzieci z niepełnosprawnościami zastrzykami trucizny lub głodem; ostrożne szacunki mówią o co najmniej 10 tysiącach dzieci.

  • współkierowanie akcją „T4” — zagłada pacjentów w sześciu ośrodkach: Brandenburg, Grafeneck, Bernburg, Sonnenstein, Hartheim, Hadamar (ok. 70 tys. zamordowanych do sierpnia 1941 r.);
  • współodpowiedzialność za kontynuację mordów po formalnym „wstrzymaniu” programu w 1941 r. (tzw. dzika eutanazja i uśmiercanie głodem oraz lekami);
  • współodpowiedzialność za mord na dzieciach z niepełnosprawnościami w „dziecięcych oddziałach specjalnych”;
  • akceptacja i osłanianie zbrodniczych eksperymentów pseudomedycznych na więźniach obozów koncentracyjnych — ofiarami byli m.in. Żydzi, Polacy, obywatele radzieccy i Romowie.
ok. 70 tys. ofiar (przedział 50–100 tys.)

Szacunek obejmuje główną falę mordów akcji „T4” oraz jej późniejsze rozszerzenia, za które Brandt ponosił odpowiedzialność medyczną. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Brandt był głównym oskarżonym w pierwszym z tzw. procesów następczych przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze — procesie lekarzy (USA v. Karl Brandt et al.), toczącym się od 9 grudnia 1946 do 20 sierpnia 1947 r. Na ławie oskarżonych zasiadło 23 lekarzy i urzędników odpowiedzialnych za „mordy, tortury i inne okrucieństwa popełnione w imię nauk medycznych”. Proces udokumentował zarówno program „eutanazji”, jak i eksperymenty na więźniach; jego pokłosiem był Kodeks Norymberski — fundament współczesnej etyki badań medycznych.

20 sierpnia 1947 r. trybunał uznał Brandta za winnego zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości oraz członkostwa w zbrodniczej organizacji SS i skazał go na karę śmierci. Do końca nie okazał skruchy, przedstawiając mordowanie pacjentów jako rzekomy akt „łaski”. Został powieszony 2 czerwca 1948 r. w więzieniu Landsberg am Lech, wraz z sześcioma innymi skazanymi w tym procesie.

Uwagi o niepewności: Podany przedział 50–100 tys. dotyczy zbrodni, za które Brandt ponosił bezpośrednią odpowiedzialność medyczną. Według Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie (USHMM) cały program „eutanazji” we wszystkich fazach — łącznie z mordami po 1941 r. i na terenach okupowanych — pochłonął około 250 tys. ofiar; tej łącznej liczby nie należy przypisywać wyłącznie Brandtowi.

Źródła