VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Philipp Bouhler

samobójstwo w niewoli (1945) 1899–1945

Philipp Bouhler był szefem Kancelarii Führera NSDAP i — obok Karla Brandta — głównym organizatorem programu „eutanazji”, czyli akcji „T4”: zorganizowanego przez państwo niemieckie mordu na dziesiątkach tysięcy osób z niepełnosprawnościami i pacjentów zakładów psychiatrycznych. Stworzony pod jego nadzorem system selekcji, tajnych ośrodków uśmiercania i komór gazowych stał się wzorcem dla późniejszego ludobójstwa w obozach zagłady. Nigdy nie odpowiedział przed sądem — po aresztowaniu przez Amerykanów odebrał sobie życie w maju 1945 r.

Zbrodnie przeciw ludzkościInne ludobójstwaAkcja „T4”

Rola w aparacie zbrodni

Bouhler należał do najstarszych działaczy ruchu nazistowskiego. Od 1933 r. był Reichsleiterem, jednym z najwyższych funkcjonariuszy partii, a w listopadzie 1934 r. objął kierownictwo nowo utworzonej Kancelarii Führera (Kanzlei des Führers). Ten pozornie drugorzędny urząd, obsługujący prywatną korespondencję Hitlera, działał poza strukturami państwa i poza jakąkolwiek kontrolą — i właśnie dlatego stał się dogodnym narzędziem realizacji tajnych, zbrodniczych poleceń.

Jesienią 1939 r. Hitler powierzył Bouhlerowi i swojemu lekarzowi Karlowi Brandtowi „upoważnienie” do zabijania ludzi uznanych za „niegodnych życia” — dokument antydatowano na 1 września 1939 r., aby powiązać mord z wybuchem wojny. Bouhler zbudował całą biurokratyczną machinę zbrodni: centralę przy Tiergartenstraße 4 w Berlinie (stąd kryptonim „T4”), fikcyjne fundacje-przykrywki, system ankiet rejestracyjnych i „ekspertyz” lekarskich rozstrzygających o życiu i śmierci oraz sieć sześciu ośrodków uśmiercania wyposażonych w komory gazowe.

Jako SS-Obergruppenführer Bouhler odpowiadał również za rozszerzenie mordów na więźniów obozów koncentracyjnych (akcja „14f13”). Personel i „technika” zabijania wypracowane w T4 — komory gazowe, palenie zwłok, kadry takie jak Christian Wirth czy Franz Stangl — zostały następnie przeniesione do obozów zagłady akcji „Reinhardt”: Bełżca, Sobiboru i Treblinki. Program kierowany przez Bouhlera był więc bezpośrednim poligonem doświadczalnym Zagłady.

Zbrodnie i ofiary

W scentralizowanej fazie akcji „T4”, od stycznia 1940 do sierpnia 1941 r., według wewnętrznej statystyki samych sprawców zamordowano 70 273 osoby — pacjentów zakładów psychiatrycznych i opiekuńczych, ludzi chorych i z niepełnosprawnościami, uznanych przez reżim za „życie niewarte życia”. Po formalnym wstrzymaniu akcji w sierpniu 1941 r., wymuszonym protestami społecznymi i kościelnymi, zabijanie trwało dalej w formie zdecentralizowanej — przez głodzenie i trucie lekami. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości wymierzone w najbardziej bezbronnych.

  • Akcja „T4” (1940–1941): ok. 70 tys. osób zamordowanych w komorach gazowych sześciu ośrodków uśmiercania — Grafeneck, Brandenburg, Bernburg, Hartheim k. Linzu, Sonnenstein (Pirna) i Hadamar.
  • „Eutanazja” dzieci (od 1939): mordowanie niemowląt i dzieci z niepełnosprawnościami w tzw. oddziałach dziecięcych szpitali Rzeszy — akcję organizowała Kancelaria Führera Bouhlera.
  • Akcja „14f13” (od 1941): wymordowanie w ośrodkach T4 15–20 tys. więźniów obozów koncentracyjnych uznanych za chorych lub „niezdolnych do pracy”.
  • Transfer personelu i metod T4 do obozów zagłady akcji „Reinhardt” (Bełżec, Sobibór, Treblinka), gdzie zamordowano ok. 1,7 mln Żydów.
ok. 70 tys. ofiar (przedział 50–100 tys.)

Szacunek odzwierciedla nadrzędną rolę Bouhlera w zaplanowaniu i administrowaniu programem mordu „T4”. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Bouhler nigdy nie stanął przed sądem. 10 maja 1945 r. został aresztowany przez wojska amerykańskie w rejonie Zell am See w Austrii. Dziewięć dni później, 19 maja 1945 r., otruł się cyjankiem w amerykańskim obozie internowania — uciekając w ten sposób przed odpowiedzialnością za zbrodnie przeciwko ludzkości.

Zbrodnie programu „T4” zostały jednak szczegółowo udokumentowane i osądzone w procesie lekarzy przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze (1946–1947). Antydatowane upoważnienie Hitlera, wskazujące imiennie Bouhlera i Brandta, stało się jednym z kluczowych dowodów (dokument PS-630); najbliżsi współpracownicy Bouhlera — w tym Karl Brandt i Viktor Brack z Kancelarii Führera — zostali skazani na karę śmierci i straceni.

Uwagi o niepewności: Przedział 50–100 tys. ofiar w kartotece odnosi się do scentralizowanej fazy akcji „T4” oraz akcji „14f13”, za które Bouhler odpowiadał bezpośrednio; wewnętrzna statystyka T4 wykazała 70 273 zamordowanych do sierpnia 1941 r. Historycy (m.in. USHMM) szacują, że wszystkie fazy programu „eutanazji” — łącznie ze zdecentralizowanymi mordami po 1941 r. — pochłonęły ok. 250 tys. ofiar; pełnej liczby nie da się dziś precyzyjnie ustalić. W kartotece podano rok wstąpienia do NSDAP „1920”, jednak wiarygodne źródła (m.in. angielskojęzyczna Wikipedia) wskazują lipiec 1922 r. (nr legitymacji 12) — datę tę należy traktować jako niepewną. Miejsce śmierci część źródeł podaje jako Altaussee; kartoteka przyjmuje Zell am See, zgodnie z lokalizacją amerykańskiego obozu internowania.

Źródła