VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Wilhelm Koppe

uniknął odpowiedzialności; zmarł w 1975 r. 1896–1975

Wilhelm Koppe był SS-Obergruppenführerem i Wyższym Dowódcą SS i Policji najpierw w Kraju Warty, a od listopada 1943 r. w Generalnym Gubernatorstwie — jednym z głównych organizatorów niemieckiego terroru w okupowanej Polsce. Odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i udział w ludobójstwie: masowe egzekucje, wysiedlenia, pracę przymusową oraz zagładę Żydów, w tym mordowanie ludzi w obozie zagłady Kulmhof (Chełmno nad Nerem). Po wojnie ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem i nigdy nie został skazany.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Koppe wstąpił do NSDAP w 1930 r., a do SS w 1931 r. Po niemieckiej napaści na Polskę został w październiku 1939 r. mianowany Wyższym Dowódcą SS i Policji (HSSPF) w Kraju Warty — anektowanej części okupowanej Polski. Podlegał bezpośrednio Heinrichowi Himmlerowi i dowodził wszystkimi siłami SS i policji w regionie. U boku namiestnika Arthura Greisera realizował politykę brutalnej germanizacji: masowe wysiedlenia ludności polskiej, egzekucje polskich elit i prześladowania Żydów.

To pod jego zwierzchnictwem działało komando Herberta Lange, które od 1940 r. mordowało w ruchomych komorach gazowych pacjentów szpitali psychiatrycznych, a od grudnia 1941 r. obsługiwało Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — pierwszy niemiecki obóz zagłady. Według Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie (USHMM) Koppe był „kluczowym uczestnikiem prześladowań Żydów w Kraju Warty i masowego mordu na Żydach w Chełmnie”, w tym deportacji z getta łódzkiego na śmierć.

W listopadzie 1943 r. przejął po Friedrichu-Wilhelmie Krügerze stanowisko HSSPF w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie kierował aparatem policyjnego terroru w końcowej fazie okupacji: publicznymi egzekucjami zakładników, pacyfikacjami wsi i łapankami na roboty przymusowe. Polskie Państwo Podziemne skazało go na śmierć; przeprowadzony 11 lipca 1944 r. w Krakowie zamach Armii Krajowej (akcja „Koppe”) nie powiódł się.

Zbrodnie i ofiary

Jako HSSPF w Kraju Warty, a potem w Generalnym Gubernatorstwie, Koppe współtworzył i nadzorował machinę ludobójstwa oraz codziennego terroru okupacyjnego wymierzonego w Żydów, Polaków i Romów. Do zbrodni popełnionych pod jego rozkazami i za jego wiedzą należą:

  • zagłada Żydów w obozie Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — według USHMM zamordowano tam co najmniej 152 tys. Żydów i ok. 4,3 tys. Romów, w większości deportowanych z getta łódzkiego i mniejszych gett Kraju Warty;
  • mordowanie pacjentów szpitali psychiatrycznych w ruchomych komorach gazowych (komando Lange, od 1940 r.);
  • masowe egzekucje polskiej inteligencji i zakładników oraz wysiedlenia setek tysięcy Polaków z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa;
  • publiczne egzekucje, pacyfikacje wsi i krwawe tłumienie oporu w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1943–1945;
  • łapanki i przymusowe deportacje ludności na roboty do Rzeszy.
ok. 600 tys. ofiar (przedział 500–800 tys.)

Szacunek odzwierciedla rolę Koppego jako Wyższego Dowódcy SS i Policji w Kraju Warty i Generalnym Gubernatorstwie, obejmującą liczne egzekucje i deportacje. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

W 1945 r. Koppe zszedł do podziemia i przyjął nazwisko panieńskie żony — „Lohmann”. Przez piętnaście lat żył bezkarnie w Republice Federalnej Niemiec jako dyrektor fabryki czekolady w Bonn. Aresztowano go dopiero w 1960 r.; w kwietniu 1962 r. został zwolniony za kaucją.

Proces przed sądem w Bonn rozpoczął się w 1964 r. — prokuratura zarzuciła mu współudział w wymordowaniu 145 tys. ludzi. Postępowanie zawieszono z powodu deklarowanego złego stanu zdrowia oskarżonego, a w 1966 r. sąd ostatecznie umorzył sprawę ze względów medycznych. Koppe nigdy nie został skazany za swoje zbrodnie. Zmarł jako wolny człowiek 2 lipca 1975 r. w Bonn — jego przypadek pozostaje jednym z najbardziej jaskrawych przykładów bezkarności sprawców ludobójstwa w powojennych Niemczech.

Uwagi o niepewności: Akt oskarżenia z procesu bońskiego (1964) obejmował współudział w zamordowaniu ok. 145 tys. osób — głównie ofiar Chełmna — podczas gdy szacunek kartoteki (0,5–0,8 mln) odnosi się do całości odpowiedzialności Koppego jako HSSPF w obu regionach okupowanej Polski i ma charakter rzędu wielkości. Ponadto źródła (m.in. EHRI) datują objęcie przez niego funkcji HSSPF w Kraju Warty na październik 1939 r., podczas gdy kartoteka podaje szczyt władzy od 1940 r.

Źródła