VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Ernst Kaltenbrunner

stracony w 1946 r. 1903–1946

Austriacki prawnik i SS-Obergruppenführer, od stycznia 1943 r. do końca wojny szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) — centrali Gestapo, policji kryminalnej i Służby Bezpieczeństwa (SD). Odpowiada za końcową, wyjątkowo intensywną fazę Zagłady Żydów, masowe deportacje, egzekucje jeńców i terror policyjny w całej okupowanej Europie. Skazany przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze na karę śmierci i stracony.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Kaltenbrunner należał do austriackiego ruchu nazistowskiego na długo przed Anschlussem. Po zajęciu Austrii przez Niemcy w marcu 1938 r. został sekretarzem stanu do spraw bezpieczeństwa publicznego, a następnie Wyższym Dowódcą SS i Policji dla okręgu naddunajskiego. Współtworzył aparat policyjnego terroru w Austrii — w okresie jego zwierzchnictwa powstał tam obóz koncentracyjny Mauthausen, jeden z najcięższych obozów systemu, w którym więźniów mordowano m.in. wyniszczającą pracą przymusową w kamieniołomach.

30 stycznia 1943 r. Kaltenbrunner objął po zamordowanym w 1942 r. Reinhardzie Heydrichu stanowisko szefa RSHA — Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, skupiającego Gestapo, policję kryminalną (Kripo) i SD. Był to centralny ośrodek dyspozycyjny nazistowskiego terroru: to z RSHA wychodziły rozkazy aresztowań, osadzania w obozach koncentracyjnych, egzekucji i deportacji. Kaltenbrunnerowi podlegał także referat IV B4 kierowany przez Adolfa Eichmanna, organizujący deportacje Żydów do ośrodków zagłady.

W latach 1943–1945, gdy klęska Niemiec stawała się coraz bardziej oczywista, Kaltenbrunner nie hamował machiny ludobójstwa — podtrzymywał ją i rozszerzał. Za jego urzędowania RSHA kierowała deportacjami Żydów z kolejnych krajów okupowanej i satelickiej Europy, zaostrzała terror wobec ruchów oporu oraz wydawała rozkazy mordowania jeńców wojennych i więźniów obozów aż do ostatnich tygodni wojny.

Zbrodnie i ofiary

Jako szef RSHA Kaltenbrunner ponosił zwierzchnią odpowiedzialność za zbrodnie całego aparatu policji bezpieczeństwa: ludobójstwo Żydów w jego końcowej fazie, masowe egzekucje, tortury Gestapo i system „aresztu ochronnego”, który kierował setki tysięcy ludzi do obozów koncentracyjnych. Trybunał w Norymberdze udokumentował jego osobisty udział w wydawaniu rozkazów egzekucji oraz pełną wiedzę o mechanizmie eksterminacji.

  • Deportacje Żydów z okupowanej Europy do ośrodków zagłady, w tym z Grecji, Włoch i Węgier — wiosną i latem 1944 r. do Auschwitz-Birkenau deportowano ponad 400 tys. Żydów węgierskich, z których większość zamordowano w komorach gazowych.
  • Pismo z 30 czerwca 1944 r., w którym Kaltenbrunner dysponował transportem 12 tys. Żydów do Wiednia, przewidując dla niezdolnych do pracy „akcję specjalną” — czyli zamordowanie.
  • Kontynuacja mordów grup operacyjnych (Einsatzgruppen) i policji bezpieczeństwa na okupowanym Wschodzie — na Żydach, jeńcach sowieckich i ludności cywilnej.
  • Rozkazy egzekucji w obozach koncentracyjnych, m.in. w Mauthausen, który Kaltenbrunner osobiście wizytował; zbrodnie na więźniach trwały do ostatnich dni wojny, także podczas ewakuacji i marszów śmierci.
  • „Rozkaz Kugel” (Aktion Kugel) — kierowanie schwytanych zbiegłych jeńców wojennych do Mauthausen w celu zamordowania, z jawnym pogwałceniem prawa wojennego.
ok. 3 mln ofiar (przedział 2–4 mln)

Szacunek odzwierciedla zwierzchnictwo Kaltenbrunnera nad RSHA w okresie największego nasilenia deportacji i mordów. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Aresztowany przez wojska amerykańskie w maju 1945 r. w austriackich Alpach, Kaltenbrunner zasiadł na ławie oskarżonych jako najwyższy rangą oficer SS w procesie głównych zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Przed sądem wypierał się odpowiedzialności i twierdził, że o zbrodniach nie wiedział — czemu przeczyły dokumenty z jego podpisem i zeznania świadków, w tym komendanta Auschwitz Rudolfa Hössa.

1 października 1946 r. Trybunał uznał go za winnego zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości (punkty III i IV aktu oskarżenia) i skazał na karę śmierci. Wyrok wykonano przez powieszenie 16 października 1946 r. w Norymberdze.

Uwagi o niepewności: Rekord kartoteki podaje wstąpienie Kaltenbrunnera do NSDAP i SS w 1932 r.; część opracowań biograficznych datuje jego akces do austriackiej NSDAP na 1930 r., a do SS na 1931 r. Rozbieżność dotyczy wyłącznie wczesnej biografii i nie wpływa na ocenę odpowiedzialności za zbrodnie.

Źródła