Odilo Globocnik

samobójstwo w niewoli (1945) 1904–1945

Odilo Globocnik był dowódcą SS i policji w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa i głównym wykonawcą akcji „Reinhardt” — zorganizowanego ludobójstwa Żydów w okupowanej Polsce, prowadzonego w ośrodkach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Odpowiada za śmierć około 1,7 miliona ludzi, a także za wysiedlenia, pracę przymusową i grabież mienia ofiar. Nigdy nie stanął przed sądem — po ujęciu przez Brytyjczyków popełnił samobójstwo w maju 1945 roku.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Globocnik, austriacki nazista z Triestu, związał się z ruchem narodowosocjalistycznym już w latach dwudziestych; do NSDAP wstąpił w 1931 roku, do SS w 1934. Po anszlusie Austrii w 1938 roku został na krótko gauleiterem Wiednia, skąd usunięto go za nadużycia finansowe. Karierę zawdzięczał osobistemu poparciu Heinricha Himmlera, który po napaści Niemiec na Polskę — w listopadzie 1939 roku — mianował go dowódcą SS i policji (SSPF) w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa.

Jesienią 1941 roku Himmler powierzył Globocnikowi kierowanie przedsięwzięciem, które przeszło do historii jako akcja „Reinhardt” — planową eksterminację Żydów Generalnego Gubernatorstwa. Globocnik nadzorował budowę i funkcjonowanie ośrodków zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince, koordynował deportacje z gett, organizował sieć obozów pracy przymusowej oraz centralnie zarządzał grabieżą mienia zamordowanych. Według dokumentów muzeum USHMM kierował operacją od jesieni 1941 do późnego lata 1943 roku, a jej końcowy raport finansowy złożył Himmlerowi w styczniu 1944 roku.

Na Lubelszczyźnie odpowiadał również za brutalne wysiedlenia ludności polskiej z Zamojszczyzny — poligon doświadczalny Generalnego Planu Wschodniego. We wrześniu 1943 roku został przeniesiony do rodzinnego Triestu jako wyższy dowódca SS i policji Wybrzeża Adriatyckiego, gdzie kontynuował prześladowania Żydów oraz walkę z ruchem oporu, m.in. z wykorzystaniem obozu Risiera di San Sabba.

Zbrodnie i ofiary

Akcja „Reinhardt” była jednym z największych pojedynczych przedsięwzięć ludobójczych w historii: w ciągu niespełna dwóch lat w trzech ośrodkach zagłady zamordowano około 1,5 miliona Żydów, w ogromnej większości obywateli polskich. Wraz z powiązanymi masowymi rozstrzeliwaniami, obozami pracy i terrorem wobec ludności cywilnej łączna liczba ofiar operacji prowadzonych pod komendą Globocnika sięga około 1,7 miliona ludzi. Były to zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i ludobójstwo w najściślejszym sensie tych pojęć.

Bełżec (marzec–grudzień 1942) — co najmniej 434 500 zamordowanych Żydów;
Sobibór (maj 1942–październik 1943) — co najmniej 167 000 zamordowanych;
Treblinka (lipiec 1942–sierpień 1943) — około 925 000 zamordowanych;
Majdanek i obozy pracy przymusowej dystryktu lubelskiego — dziesiątki tysięcy ofiar Żydów, Polaków i jeńców sowieckich;
Akcja „Erntefest” (3–4 listopada 1943) — rozstrzelanie około 42 000 żydowskich więźniów w Majdanku, Poniatowej i Trawnikach;
Wysiedlenia Zamojszczyzny (1942–1943) — wypędzenie ponad 100 000 Polaków, w tym dzieci odbieranych rodzicom;
Grabież mienia ofiar — centralnie księgowany rabunek majątku zamordowanych na rzecz SS i Rzeszy.

ok. 1,7 mln ofiar (przedział 1,5–2 mln)

Szacunek oparty na sumarycznych ustaleniach badaczy dotyczących akcji „Reinhardt” i powiązanych operacji prowadzonych pod komendą Globocnika. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Globocnik nigdy nie odpowiedział przed sądem za swoje zbrodnie. Pod koniec kwietnia 1945 roku, wobec zbliżających się wojsk alianckich, uciekł z Triestu w góry Karyntii i ukrywał się w rejonie Weissensee. 31 maja 1945 roku został ujęty przez żołnierzy brytyjskich i przewieziony do Paternion.

Tego samego dnia, tuż po zatrzymaniu i przed rozpoczęciem przesłuchań, popełnił samobójstwo, rozgryzając ukrytą ampułkę z cyjankiem. Śmierć z własnej ręki pozwoliła mu uniknąć procesu, wyroku i publicznego rozliczenia — jego zbrodnie dokumentowały później procesy podwładnych, m.in. załóg Bełżca, Sobiboru i Treblinki, oraz badania historyków Zagłady.

Uwagi o niepewności: Źródła datują nominację Globocnika na dowódcę SS i policji w Lublinie na listopad 1939 roku, podczas gdy kartoteka jako okres szczytu władzy podaje lata 1940–1945 (kierowanie akcją „Reinhardt” przypadło na lata 1941–1943). Liczba ofiar podawana jest jako rząd wielkości: około 1,5 mln zamordowanych w samych ośrodkach zagłady i około 1,7 mln łącznie z powiązanymi rozstrzeliwaniami — przy szacunkach cząstkowych dla poszczególnych obozów, które w literaturze nieznacznie się różnią.