Oskar Dirlewanger
Oskar Dirlewanger był dowódcą karnej jednostki SS znanej jako brygada Dirlewangera — formacji złożonej w dużej mierze ze skazanych przestępców, która dopuściła się jednych z najokrutniejszych zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości II wojny światowej. Odpowiada za masowe mordy ludności cywilnej podczas operacji „przeciwpartyzanckich” na Białorusi, za rzeź mieszkańców Warszawy w czasie Powstania Warszawskiego w 1944 r. oraz za pacyfikacje na Słowacji. Nigdy nie stanął przed sądem — zmarł w alianckiej niewoli w czerwcu 1945 r.
Rola w aparacie zbrodni
Dirlewanger, weteran I wojny światowej i wczesny członek NSDAP (od 1923 r.), był wielokrotnie karany — m.in. za przestępstwo seksualne wobec nieletniej. Mimo kryminalnej przeszłości, dzięki protekcji SS-Obergruppenführera Gottloba Bergera, w 1940 r. otrzymał dowództwo specjalnego oddziału SS (Sonderkommando Dirlewanger), sformowanego początkowo ze skazanych kłusowników, a z czasem uzupełnianego kryminalistami, więźniami obozów koncentracyjnych i żołnierzami z karnych jednostek.
Po służbie w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa — gdzie jego oddział nadzorował m.in. żydowski obóz pracy przymusowej w Dzikowie Starym i dopuszczał się mordów oraz gwałtów — jednostkę skierowano w 1942 r. na Białoruś. Tam, w ramach niemieckich operacji „zwalczania band” (Bandenbekämpfung), oddział Dirlewangera stał się narzędziem eksterminacyjnej wojny przeciwko ludności cywilnej: palenia wsi, masowych egzekucji i mordowania Żydów.
Rozbudowywana kolejno do pułku, brygady szturmowej i formalnie do 36. Dywizji Grenadierów Waffen-SS, jednostka pozostawała osobistym instrumentem terroru swojego dowódcy. Dirlewanger, awansowany w 1944 r. na stopień SS-Oberführera, osobiście uczestniczył w okrucieństwach i tolerował je jako metodę prowadzenia działań; nawet w kręgach SS jego formacja budziła odrazę skalą zbrodni.
Zbrodnie i ofiary
Jednostka Dirlewangera odpowiada za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione w co najmniej trzech krajach. Jej ofiarami byli przede wszystkim cywile: białoruscy chłopi, Żydzi, mieszkańcy Warszawy oraz ludność słowackich wsi. Mordy dokonywane podczas operacji „przeciwpartyzanckich” na Białorusi wpisywały się w ludobójczą politykę okupacyjną Rzeszy na Wschodzie.
- Białoruś, 1942–1944 — setki spacyfikowanych i spalonych wsi, masowe egzekucje ludności cywilnej pod pretekstem walki z partyzantką, udział w mordowaniu Żydów podczas likwidacji gett; dziesiątki tysięcy ofiar.
- Warszawa, sierpień–wrzesień 1944 — udział w tłumieniu Powstania Warszawskiego i w rzezi Woli, gdzie tylko między 5 a 7 sierpnia 1944 r. siły niemieckie zamordowały ok. 40 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci; żołnierze Dirlewangera dopuszczali się mordów na ludności cywilnej, mordowali pacjentów i personel szpitali oraz dokonywali masowych gwałtów. (Część nowszych badań wskazuje, że większości zabójstw w pierwszych dniach rzezi Woli dokonały siły policyjne Heinza Reinefartha.)
- Słowacja, jesień 1944 — pacyfikacje i egzekucje ludności cywilnej podczas tłumienia Słowackiego Powstania Narodowego.
Szacunek obejmuje zbrodnie jednostki Dirlewangera na Białorusi, na Słowacji i podczas Powstania Warszawskiego. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.
Los powojenny
Dirlewanger nigdy nie stanął przed sądem i nie odpowiedział za swoje zbrodnie. Na początku czerwca 1945 r. został rozpoznany i aresztowany przez władze francuskiej strefy okupacyjnej w Altshausen w Wirtembergii, gdzie ukrywał się po ucieczce z frontu.
Zmarł w areszcie około 7 czerwca 1945 r. — według najczęściej przytaczanej wersji został śmiertelnie pobity przez polskich wartowników pełniących służbę w obsadzie aresztu; ekshumacja przeprowadzona w 1960 r. potwierdziła jego śmierć i tożsamość. Zbrodnie jego jednostki były później przedmiotem zachodnioniemieckich śledztw, jednak sam Dirlewanger uniknął jakiegokolwiek procesu.
Uwagi o niepewności: Data (ok. 5–7 czerwca 1945) i okoliczności śmierci niepewne (różne wersje w literaturze). Część opracowań (m.in. Holocaust Historical Society) podaje jako ostatni stopień SS-Standartenführer; kartoteka — za większością źródeł, w tym opisem fotografii Bundesarchiwum z 1944 r. — przyjmuje stopień SS-Oberführer.
