VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Rudolf Höss

stracony w 1947 r. 1901–1947

Rudolf Höss był pierwszym i najdłużej urzędującym komendantem niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz (1940–1943) — człowiekiem, który zbudował i uruchomił największą machinę masowego mordu w historii. Odpowiada za zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i ludobójstwo: pod jego komendą i przy jego współudziale zamordowano w Auschwitz ponad milion ludzi, w ogromnej większości Żydów. W 1947 r. polski Najwyższy Trybunał Narodowy skazał go na karę śmierci; wyrok wykonano na terenie byłego obozu.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Höss związał się z ruchem nazistowskim bardzo wcześnie — do NSDAP wstąpił już w 1922 r. Rok później wziął udział w politycznym morderstwie (tzw. Fememord na Walterze Kadowie), za które w 1924 r. skazano go na dziesięć lat więzienia; wyszedł na wolność w 1928 r. na mocy amnestii. W 1934 r. wstąpił do SS i rozpoczął służbę w aparacie obozów koncentracyjnych: najpierw w Dachau, w szkole zbrodni Theodora Eickego, następnie jako adiutant i kierownik obozu w Sachsenhausen. Tam przyswoił sobie system zinstytucjonalizowanego terroru, który później sam doprowadził do skrajności.

W maju 1940 r. został pierwszym komendantem nowo tworzonego obozu Auschwitz na okupowanych ziemiach polskich. Pod jego kierownictwem obóz — początkowo miejsce kaźni polskich więźniów politycznych — rozrósł się w gigantyczny kompleks: Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau i sieć podobozów pracy przymusowej. Höss osobiście nadzorował przekształcenie Birkenau w ośrodek natychmiastowej zagłady: jesienią 1941 r. w obozie przeprowadzono pierwsze próbne gazowania cyklonem B na sowieckich jeńcach wojennych i chorych więźniach (pomysł podsunął jego podwładny Karl Fritzsch), a Höss uczynił z tej metody przemysłową technologię mordu — z komorami gazowymi i krematoriami zdolnymi zabijać i palić tysiące ludzi dziennie.

W listopadzie 1943 r. przeszedł do Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS (WVHA), gdzie jako szef urzędu DI był faktycznym zastępcą inspektora obozów koncentracyjnych i współzarządzał całym systemem obozowym. W maju 1944 r. wrócił do Auschwitz jako dowódca garnizonu SS, aby osobiście kierować zagładą Żydów węgierskich — operacją nazwaną na jego cześć „Aktion Höss”, w której w ciągu kilku tygodni deportowano do Birkenau ponad 400 tysięcy ludzi, w większości zamordowanych zaraz po przybyciu.

Zbrodnie i ofiary

Do obozu Auschwitz deportowano co najmniej 1,3 miliona ludzi; według badań Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau zginęło w nim co najmniej 1,1 miliona — około miliona Żydów z niemal całej okupowanej Europy, 70–75 tysięcy Polaków, około 21 tysięcy Romów i Sinti, około 15 tysięcy sowieckich jeńców wojennych oraz tysiące więźniów innych narodowości. Ofiary ginęły w komorach gazowych, były rozstrzeliwane, umierały z głodu, wycieńczenia niewolniczą pracą, chorób i w wyniku zbrodniczych eksperymentów pseudomedycznych. Höss nie tylko wydawał rozkazy — zaprojektował i doskonalił cały ten system.

  • budowa i uruchomienie komór gazowych i krematoriów w Birkenau — wdrożenie mordu cyklonem B jako przemysłowej metody zagłady;
  • zagłada około miliona Żydów deportowanych z okupowanej Polski, Węgier, Francji, Holandii, Grecji, Słowacji i kilkunastu innych krajów;
  • śmierć 70–75 tysięcy Polaków — więźniów politycznych, ofiar egzekucji, głodu i pracy przymusowej;
  • zagłada około 21 tysięcy Romów i Sinti w tzw. obozie rodzinnym w Birkenau oraz śmierć około 15 tysięcy jeńców sowieckich;
  • niewolnicza praca więźniów na rzecz SS i niemieckich koncernów oraz przyzwolenie na eksperymenty pseudomedyczne na więźniach;
  • osobiste kierowanie „Aktion Höss” (maj–lipiec 1944) — deportacją i zagładą Żydów węgierskich.
ok. 1,2 mln ofiar (przedział 1,1–1,3 mln)

Szacunek oparty na badaniach Muzeum Auschwitz-Birkenau nad łączną liczbą ofiar obozu w okresie, gdy dowodził nim Höss. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Proces i wyrok

Po kapitulacji Niemiec Höss ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem „Franz Lang”, pracując jako robotnik rolny w Szlezwiku-Holsztynie. Brytyjska żandarmeria wojskowa ujęła go 11 marca 1946 r. W kwietniu 1946 r. zeznawał jako świadek przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, gdzie ze spokojem księgowego opisał mechanizm masowego mordu w Auschwitz — zeznanie to stało się jednym z kluczowych dowodów zbrodni. W maju 1946 r. został wydany Polsce; w krakowskim więzieniu spisał wspomnienia, które do dziś są dokumentem mentalności sprawcy ludobójstwa.

Proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym toczył się w Warszawie od 11 marca 1947 r., w dużej mierze w oparciu o zeznania byłych więźniów; 2 kwietnia 1947 r. Höss został skazany na karę śmierci za zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w Auschwitz. Na wniosek byłych więźniów wyrok wykonano przez powieszenie 16 kwietnia 1947 r. na terenie byłego obozu Auschwitz I — obok krematorium i w pobliżu willi, w której komendant mieszkał z rodziną, gdy za murem mordowano ponad milion ludzi.

Uwagi o niepewności: Kartoteka serwisu podaje stopień SS-Standartenführer; według większości źródeł (m.in. Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau) najwyższym stopniem Hössa był SS-Obersturmbannführer, nadany w lipcu 1942 r. Muzeum Auschwitz-Birkenau szacuje łączną liczbę ofiar obozu na co najmniej 1,1 mln za cały okres jego istnienia (1940–1945); przypisanie przedziału 1,1–1,3 mln okresowi komendantury Hössa jest umowne — część zbrodni, w tym zagłada Żydów węgierskich, przypada na 1944 r., gdy Höss nadzorował ją jako dowódca garnizonu SS. Własne powojenne deklaracje Hössa (nawet 2,5–3 mln zabitych) badacze uznają za zawyżone.

Źródła