Franz Ziereis

zginął w 1945 r. 1905–1945

Franz Ziereis był oficerem SS w stopniu SS-Standartenführera i od lutego 1939 r. aż do wyzwolenia w maju 1945 r. komendantem obozu koncentracyjnego Mauthausen w Austrii. Odpowiada za funkcjonowanie jednego z najcięższych obozów w niemieckim systemie — miejsca „zagłady przez pracę”, w którym zginęły dziesiątki tysięcy ludzi. Śmiertelnie ranny podczas ujęcia przez wojska amerykańskie, zmarł, nie stanąwszy przed sądem.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaPraca przymusowa

Rola w aparacie zbrodni

Franz Ziereis związał się z ruchem nazistowskim wcześnie: do NSDAP i do SS wstąpił w 1931 r., a wcześniej służył w Reichswehrze. W lutym 1939 r., zastępując Alberta Sauera, objął komendanturę obozu koncentracyjnego Mauthausen pod Linzem. Funkcję tę sprawował nieprzerwanie przez ponad sześć lat, do końca wojny, co czyni go jednym z najdłużej urzędujących komendantów obozów w całym systemie SS.

Jako komendant Ziereis stał na czele rozbudowanego kompleksu obozowego. Mauthausen wraz z pobliskim Gusen i blisko pięćdziesięcioma podobozami tworzył sieć przymusowej pracy, w której więźniów katorżniczo eksploatowano w kamieniołomie Wiener Graben oraz w fabrykach zbrojeniowych, kopalniach i sztolniach regionu naddunajskiego. W hierarchii dowodzenia był to szczebel operacyjny — Ziereis wykonywał politykę centrali SS (WVHA), lecz to on ustalał codzienną praktykę terroru i osobiście dysponował życiem tysięcy ludzi.

Mauthausen zaliczano do najsurowszej kategorii obozów, przeznaczonej dla więźniów uznanych za „nierokujących poprawy”. Reżim, który Ziereis nadzorował, opierał się na zasadzie „zagłady przez pracę” (Vernichtung durch Arbeit): wyniszczaniu ludzi morderczą pracą, głodem, chorobami i przemocą. Po wojnie, tuż przed śmiercią, sam Ziereis złożył obszerne zeznanie, w którym opisał prześladowania Żydów, egzekucje, akcje „eutanazji” oraz okrucieństwa esesmańskiej załogi — dokument ten stał się jednym z ważnych świadectw zbrodni popełnionych w obozie.

Zbrodnie i ofiary

Pod komendą Ziereisa Mauthausen i Gusen były miejscem masowej zagłady. Więźniów mordowano w komorach gazowych z użyciem cyklonu B, rozstrzeliwano, wieszano, zabijano zastrzykami, zmuszano do samobójczej pracy w kamieniołomie oraz uśmiercano głodem i chorobami. Ofiarami byli m.in. polscy więźniowie polityczni, radzieccy jeńcy wojenni i cywile, hiszpańscy republikanie, Żydzi z wielu krajów okupowanej Europy oraz osoby prześladowane z przyczyn politycznych i innych. Czyny te stanowią zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i udział w ludobójstwie.

Zagłada przez katorżniczą pracę w kamieniołomie Wiener Graben — noszenie granitowych bloków po stromych „schodach śmierci”.
Masowe zabójstwa w komorach gazowych, egzekucje przez rozstrzelanie i powieszenie, śmiertelne zastrzyki i tzw. eutanazja chorych więźniów.
Śmierć głodowa, epidemie i skrajne wyniszczenie w warunkach obozu zaliczonego do najcięższej kategorii.
Eksploatacja więźniów w sieci blisko 50 podobozów pracujących na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.

ok. 100 tys. ofiar (przedział 90–150 tys.)

Szacunek oparty na łącznej liczbie zgonów w kompleksie obozowym Mauthausen-Gusen w okresie komendantury Ziereisa. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Franz Ziereis nigdy nie stanął przed sądem. Po opuszczeniu obozu na początku maja 1945 r. ukrywał się w domku myśliwskim w górach Górnej Austrii, gdzie 23 maja 1945 r. odnaleźli go żołnierze amerykańscy. Przy próbie ucieczki został postrzelony i ciężko ranny.

Śmiertelnie ranionego Ziereisa przesłuchano — m.in. z udziałem byłego więźnia Mauthausen — a złożone wówczas zeznanie zachowało się jako świadectwo zbrodni obozowych. Zmarł z odniesionych ran następnego dnia. Uniknął w ten sposób procesu i wyroku, jakie po wojnie objęły wielu członków załogi Mauthausen sądzonych przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Dachau.

Uwagi o niepewności: Źródła podają 24 lub 25 maja 1945 r. jako datę śmierci (przybliżenie ±1 dzień); kartoteka przyjmuje 24 maja 1945 r. za Wikipedią i USHMM. Miejsce śmierci bywa podawane jako Gusen lub szpital polowy w rejonie Mauthausen-Gusen.