VII Siedem Kręgów Zbrodniarchiwum edukacyjne · 1933–1945

Josef Mengele

uniknął odpowiedzialności; zmarł w 1979 r. 1911–1979

Josef Mengele był lekarzem SS w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym i zagłady Auschwitz-Birkenau. Prowadził tam zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne na więźniach — w tym na dzieciach — i uczestniczył w selekcjach na rampie, kierując setki tysięcy ludzi na śmierć w komorach gazowych. Jego czyny stanowią zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i element ludobójstwa dokonanego na Żydach oraz Romach i Sinti; nigdy nie stanął przed sądem.

Zbrodnie wojenneZbrodnie przeciw ludzkościZagłada ŻydówInne ludobójstwaEksperymenty pseudomedyczne

Rola w aparacie zbrodni

Mengele uzyskał doktorat z antropologii fizycznej (1935) i dyplom lekarza (1936); pracował jako asystent Otmara von Verschuera w Instytucie Biologii Dziedziczności i Higieny Rasowej we Frankfurcie nad Menem, jednym z ośrodków pseudonaukowego rasizmu III Rzeszy. Do NSDAP wstąpił w 1937 r., a do SS w 1938 r. (część źródeł, m.in. USHMM, datuje przyjęcie do partii na 1938 r.). Po służbie frontowej w Waffen-SS i odniesionych ranach został 30 maja 1943 r. skierowany do KL Auschwitz.

W Birkenau objął funkcję naczelnego lekarza tzw. obozu rodzinnego dla Romów i Sinti (odcinek BIIe), a w listopadzie 1943 r. — naczelnego lekarza obozu Auschwitz II-Birkenau. Jako lekarz SS regularnie pełnił dyżury selekcyjne na rampie kolejowej: jednym gestem decydował, kto z przywożonych transportów — w ogromnej większości Żydów deportowanych z całej okupowanej Europy — zostanie natychmiast zamordowany w komorze gazowej, a kto skierowany do niewolniczej pracy. Selekcje prowadził także wewnątrz obozu, posyłając na śmierć chorych i wycieńczonych więźniów.

Równolegle wykorzystywał pozycję w aparacie SS do prowadzenia eksperymentów pseudomedycznych, realizowanych we współpracy z Instytutem Antropologii, Dziedziczności i Eugeniki im. Cesarza Wilhelma w Berlinie-Dahlem. Więźniowie — pozbawieni jakichkolwiek praw i możliwości sprzeciwu — byli dla niego wyłącznie materiałem badawczym. Nie była to nauka, lecz zbrodnia popełniana pod pozorem medycyny.

Zbrodnie i ofiary

Odpowiedzialność Mengelego obejmuje dwa nakładające się obszary: masowe selekcje, którymi współtworzył machinę Zagłady w Auschwitz-Birkenau, oraz eksperymenty pseudomedyczne, w których okaleczał i zabijał więźniów. Ofiarami selekcji byli przede wszystkim Żydzi z kilkunastu krajów Europy; ofiarami eksperymentów — głównie dzieci żydowskie i romskie.

  • Selekcje na rampie i w obozie — kierowanie setek tysięcy osób do komór gazowych Birkenau (1943–1945).
  • Eksperymenty na bliźniętach: setki par dzieci poddawanych bolesnym badaniom, zakażeniom i zabiegom; część ofiar zabijano zastrzykami fenolu, by przeprowadzić sekcje porównawcze.
  • Pseudobadania nad karłowatością, wadami wrodzonymi i różnobarwnością tęczówek (heterochromią) — ofiary mierzono, fotografowano, okaleczano i mordowano dla „preparatów”.
  • Eksperymenty i pseudoterapia nomy (raka wodnego) na dzieciach romskich i sinti w obozie BIIe.
  • Udział w likwidacji tzw. obozu rodzinnego Romów i Sinti w Birkenau (2/3 sierpnia 1944 r.), podczas której zamordowano w komorach gazowych ok. 4,2–4,3 tys. osób.
ok. 200 tys. ofiar (przedział 100–400 tys.)

Szacunek odzwierciedla udział Mengelego w selekcjach oraz jego eksperymenty w Auschwitz; dokładne liczby pozostają niepewne. Szacunek ma charakter rzędu wielkości — odpowiedzialność sprawców nakłada się i takich liczb nie wolno sumować między postaciami.

Los powojenny

Mengele opuścił Auschwitz w styczniu 1945 r., przed wyzwoleniem obozu. Krótko przebywał w amerykańskiej niewoli, lecz nie został rozpoznany i zwolniono go; przez kilka lat ukrywał się jako robotnik rolny w Bawarii. W 1949 r. zbiegł do Argentyny, w 1959 r. przeniósł się do Paragwaju, a w 1960 r. do Brazylii, gdzie żył pod przybranymi nazwiskami. Mimo zachodnioniemieckiego nakazu aresztowania (1959), wniosków ekstradycyjnych i wieloletnich poszukiwań — m.in. przez izraelskie służby i łowców nazistów — nigdy nie został ujęty ani osądzony.

Zmarł 7 lutego 1979 r. w kąpielisku Bertioga koło São Paulo — doznał udaru podczas kąpieli w morzu i utonął. Pochowano go pod fałszywym nazwiskiem „Wolfgang Gerhard”. Szczątki ekshumowano w czerwcu 1985 r. i zidentyfikowano na podstawie badań sądowo-lekarskich, co w 1992 r. ostatecznie potwierdziła analiza DNA. Bezkarność Mengelego pozostaje jednym z najbardziej jaskrawych przykładów niepowodzenia powojennych rozliczeń — jego zbrodnie zostały jednak w pełni udokumentowane, m.in. relacjami ocalałych ofiar eksperymentów.

Uwagi o niepewności: Rekord podaje wstąpienie do NSDAP w 1937 r.; encyklopedia USHMM datuje przyjęcie do partii i SS na 1938 r. Liczba ofiar selekcji przypisywanych bezpośrednio Mengelemu jest szacunkiem — dyżury selekcyjne pełnili rotacyjnie także inni lekarze SS, a dokumentacja obozowa została częściowo zniszczona.

Źródła