Słownik pojęć

Poniższy słownik objaśnia najważniejsze pojęcia potrzebne do zrozumienia biogramów i kręgów tego archiwum: instytucje aparatu terroru III Rzeszy, kryptonimy zbrodniczych operacji oraz kategorie prawne, którymi po wojnie nazwano te czyny — ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne. Część haseł to nazistowskie eufemizmy („ostateczne rozwiązanie”, „noc kryształowa”, akcja „T4”); przytaczamy je w cudzysłowie jako terminy źródłowe, pamiętając, że każdy z nich maskował masowe morderstwo. Hasła ułożone są alfabetycznie i odsyłają do biogramów sprawców oraz do siedmiu kręgów serwisu.

Akcja „Reinhardt”: Kryptonim niemieckiej operacji wymordowania Żydów Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białystok w latach 1942–1943 — jednego z centralnych aktów ludobójstwa Zagłady. Operacją kierował Odilo Globocnik z rozkazu Heinricha Himmlera; jej inspektorem był Christian Wirth, a komendantem Sobiboru i Treblinki Franz Stangl. W obozach zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince zamordowano co najmniej 1,8 miliona ludzi, w przeważającej większości polskich Żydów. Sprawców tego systemu dokumentuje krąg III.
Akcja „T4”: Kryptonim programu masowego mordowania osób z niepełnosprawnościami oraz pacjentów szpitali psychiatrycznych w Rzeszy (1939–1941), realizowanego z pisemnego upoważnienia Adolfa Hitlera przez Philippa Bouhlera i Karla Brandta. W ośrodkach uśmiercania zagazowano lub zabito zastrzykami około 70 tysięcy osób; propaganda nazywała te morderstwa „eutanazją”. Personel „T4” skierowano następnie do obozów zagłady akcji „Reinhardt” — program był poligonem technologii ludobójstwa.
Denazyfikacja: Prowadzony przez aliantów od 1945 roku proces usuwania nazizmu z życia publicznego Niemiec i Austrii: rozwiązanie NSDAP i jej przybudówek, weryfikacja urzędników, sędziów i nauczycieli oraz ściganie sprawców zbrodni. Jej częścią były procesy przed MTW i trybunałami NMT. Denazyfikacja pozostała jednak niepełna — wielu sprawców uniknęło kary, powróciło do zawodów lub, jak Josef Mengele, zbiegło przed wymiarem sprawiedliwości.
Einsatzgruppen: Zmotoryzowane „grupy operacyjne” policji bezpieczeństwa i SD, podporządkowane RSHA, które za linią frontu dokonywały masowych rozstrzeliwań — w Polsce od 1939 roku, a od ataku na ZSRR w 1941 roku na całym okupowanym Wschodzie. Ich ofiarą padło ponad milion Żydów, a także Romowie, polska inteligencja, pacjenci szpitali i jeńcy sowieccy. Wśród dowódców byli Otto Ohlendorf i Paul Blobel, odpowiedzialny za masakrę w Babim Jarze; sprawców tego szczebla opisuje krąg V.
Gauleiter: Namiestnik okręgu partyjnego (Gau) NSDAP, w praktyce najwyższa władza polityczna na podległym terenie, odpowiedzialna bezpośrednio przed Hitlerem. Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy gauleiterzy — Arthur Greiser w Kraju Warty i Albert Forster w Gdańsku–Prusach Zachodnich — kierowali germanizacją, masowymi wysiedleniami i egzekucjami. Obaj zostali po wojnie skazani na śmierć przez polski Najwyższy Trybunał Narodowy.
Generalne Gubernatorstwo: Utworzona w październiku 1939 roku jednostka administracyjna na okupowanych ziemiach centralnej i południowo-wschodniej Polski, niewcielonych formalnie do Rzeszy. Generalnym gubernatorem był Hans Frank, a wyższym dowódcą SS i policji Friedrich-Wilhelm Krüger. GG stało się terenem masowego terroru, grabieży i wyzysku, gett oraz obozów zagłady akcji „Reinhardt”.
Gestapo: Geheime Staatspolizei — tajna policja polityczna III Rzeszy, od 1939 roku Urząd IV w strukturze RSHA, kierowany przez Heinricha Müllera. Gestapo było podstawowym narzędziem terroru: prowadziło aresztowania, tortury i kierowanie do obozów koncentracyjnych, a jego referat IV B 4 pod Adolfem Eichmannem organizował deportacje Żydów do ośrodków zagłady. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał Gestapo za organizację zbrodniczą.
Getto: Zamknięta, przymusowa dzielnica, w której niemiecki okupant więził ludność żydowską w warunkach skrajnego przeludnienia, głodu i terroru; największe getta utworzono w Warszawie i Łodzi. Getta były etapem Zagłady — ich mieszkańców mordowano na miejscu lub deportowano do obozów zagłady. Niemiecka „administracja” gett łączyła zbrodnię z grabieżą: zarządca getta łódzkiego Hans Biebow czerpał zyski z niewolniczej pracy więzionych, a następnie współorganizował ich deportacje na śmierć.
HSSPF: Höhere SS- und Polizeiführer — wyżsi dowódcy SS i policji, osobiści pełnomocnicy Himmlera skupiający na danym terytorium władzę nad wszystkimi formacjami SS i policji. Byli kluczowymi organizatorami ludobójstwa i pacyfikacji: Friedrich Jeckeln kierował masowymi rozstrzeliwaniami na Ukrainie i Łotwie, Friedrich-Wilhelm Krüger i Wilhelm Koppe nadzorowali aparat terroru na okupowanych ziemiach polskich.
III Rzesza: Określenie państwa niemieckiego pod dyktaturą Adolfa Hitlera i NSDAP w latach 1933–1945. Było to państwo totalitarne oparte na ideologii rasistowskiej i antysemickiej, które rozpętało II wojnę światową oraz dokonało ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości na niespotykaną wcześniej skalę. Jego kierownictwo dokumentują krąg I i krąg II tego archiwum.
Kraj Warty: Reichsgau Wartheland — okręg utworzony w 1939 roku z ziem zachodniej Polski bezprawnie wcielonych do Rzeszy, rządzony przez gauleitera Arthura Greisera. Stał się poligonem polityki germanizacyjnej: masowych wysiedleń, egzekucji polskiej inteligencji i duchowieństwa oraz prześladowań ludności żydowskiej. Na jego terenie działały getto łódzkie i Kulmhof (Chełmno nad Nerem) — pierwszy niemiecki obóz zagłady.
Ludobójstwo: Zbrodnia popełniona w zamiarze zniszczenia — w całości lub części — grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej; pojęcie sformułował w 1944 roku polski prawnik Rafał Lemkin, a skodyfikowała je konwencja ONZ z 1948 roku. Zagłada Żydów europejskich oraz ludobójstwo Romów i Sinti należą do centralnych zbrodni III Rzeszy objętych tą kategorią. Polski Najwyższy Trybunał Narodowy jako jeden z pierwszych sądów zastosował ją w praktyce — w procesach Greisera i Hössa.
MTW (Międzynarodowy Trybunał Wojskowy): Trybunał czterech mocarstw sojuszniczych, który w Norymberdze (1945–1946) sądził głównych zbrodniarzy niemieckich za zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Na karę śmierci skazano m.in. Göringa, Ribbentropa, Keitela, Kaltenbrunnera, Franka, Rosenberga, Streichera i Seyss-Inquarta, a Bormanna zaocznie. Trybunał uznał ponadto SS, SD i Gestapo za organizacje zbrodnicze, tworząc fundament współczesnego międzynarodowego prawa karnego.
Najwyższy Trybunał Narodowy: Polski trybunał działający w latach 1946–1948, powołany do osądzenia zbrodniarzy niemieckich wydanych Polsce przez aliantów. Skazał na śmierć m.in. komendanta Auschwitz Rudolfa Hössa, gauleiterów Arthura Greisera i Alberta Forstera oraz komendanta obozu w Płaszowie Amona Götha. Jego orzecznictwo należało do pionierskich zastosowań pojęcia ludobójstwa w praktyce sądowej.
NMT (norymberskie procesy następcze): Dwanaście procesów przeprowadzonych w latach 1946–1949 przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Norymberdze, obejmujących kolejne piony aparatu zbrodni: lekarzy, prawników, ministerstwa, przemysłowców, dowódców wojskowych i SS. W procesie lekarzy skazano na śmierć Karla Brandta i Karla Gebhardta, w procesie Einsatzgruppen — Ottona Ohlendorfa i Paula Blobela, a w procesie WVHA — Oswalda Pohla. Procesy te udokumentowały, że zbrodnie III Rzeszy były dziełem całego aparatu państwa, nie tylko jego wierchuszki.
„Noc kryształowa”: Zorganizowany przez władze nazistowskie pogrom ludności żydowskiej w Niemczech i Austrii w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, poprzedzony podżegającą propagandą aparatu Josepha Goebbelsa. Spalono ponad tysiąc synagog, zdemolowano tysiące sklepów i mieszkań, zamordowano co najmniej 91 osób, a około 30 tysięcy żydowskich mężczyzn uwięziono w obozach koncentracyjnych. Eufemistyczna nazwa — od potłuczonego szkła witryn — maskuje zbrodniczy charakter pogromu, który był otwartym przejściem od dyskryminacji do przemocy fizycznej.
NSDAP: Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników — partia Adolfa Hitlera, od 1933 roku jedyna legalna partia w Niemczech, której rasistowska i antysemicka ideologia stała się programem państwa. Kancelarią partii kierował Martin Bormann, jeden z najbardziej wpływowych ludzi reżimu. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał korpus kierownictwa politycznego NSDAP za organizację zbrodniczą.
Obóz koncentracyjny a obóz zagłady: Obozy koncentracyjne (od 1933 roku; model stworzył w Dachau Theodor Eicke) służyły więzieniu, torturowaniu i niewolniczej pracy, która dla setek tysięcy więźniów oznaczała śmierć z wycieńczenia. Obozy zagłady — Kulmhof, Bełżec, Sobibór i Treblinka oraz ośrodki masowego uśmiercania w Auschwitz-Birkenau i na Majdanku — zbudowano wyłącznie w celu natychmiastowego mordowania ludzi, przede wszystkim Żydów. System obozów koncentracyjnych nadzorował inspektorat Richarda Glücksa w ramach WVHA; największym obozem łączącym obie funkcje był Auschwitz, którego komendantem był Rudolf Höss.
„Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”: Nazistowski kryptonim planu wymordowania Żydów europejskich — biurokratyczny eufemizm, za którym kryło się ludobójstwo około sześciu milionów ludzi. Koordynację machiny deportacji i mordu omówiono na konferencji w Wannsee w styczniu 1942 roku pod przewodnictwem Reinharda Heydricha; logistykę deportacji prowadził referat Adolfa Eichmanna w RSHA. Realizacją były rozstrzeliwania Einsatzgruppen, getta oraz obozy zagłady.
RSHA: Reichssicherheitshauptamt — Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, utworzony w 1939 roku i łączący Gestapo, policję kryminalną oraz SD. Kierowany najpierw przez Reinharda Heydricha, a po jego śmierci przez Ernsta Kaltenbrunnera, był centralą aparatu terroru i Zagłady: podlegały mu Einsatzgruppen oraz biuro deportacyjne Eichmanna. Struktury te dokumentuje krąg III.
SA: Sturmabteilung — bojówki NSDAP, których uliczny terror torował Hitlerowi drogę do władzy; po 1933 roku uczestniczyły w bojkotach antyżydowskich, pierwszych „dzikich” obozach i pogromie „nocy kryształowej”. Po wymordowaniu własnego kierownictwa w „nocy długich noży” (1934) SA utraciła znaczenie na rzecz SS. Z jej szeregów wywodzili się m.in. Oskar Dirlewanger i propagandysta nienawiści Julius Streicher.
SD: Sicherheitsdienst — służba bezpieczeństwa SS, wywiad partyjny zbudowany przez Reinharda Heydricha, od 1939 roku część RSHA. Kadry SD inwigilowały społeczeństwo, typowały ofiary terroru i współtworzyły dowództwa Einsatzgruppen — jak Otto Ohlendorf, szef wywiadu krajowego SD i dowódca Einsatzgruppe D. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał SD za organizację zbrodniczą.
SS: Schutzstaffel — organizacja podległa Heinrichowi Himmlerowi, rozbudowana z przybocznej straży partyjnej w „państwo w państwie” kontrolujące policję, wywiad, obozy koncentracyjne i zagłady oraz własne formacje zbrojne. SS była głównym wykonawcą ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości; w jej strukturze działały RSHA i WVHA, oddziały strażnicze obozów i Waffen-SS. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy uznał SS za organizację zbrodniczą.
WVHA: Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt — Główny Urząd Gospodarczo-Administracyjny SS, utworzony w 1942 roku i kierowany przez Oswalda Pohla. Zarządzał całym systemem obozów koncentracyjnych, eksploatacją niewolniczej pracy więźniów na rzecz SS i przemysłu oraz grabieżą mienia ofiar Zagłady — łącznie z rzeczami odebranymi zamordowanym w obozach zagłady. Pohl został skazany na śmierć w jednym z procesów NMT.
Zbrodnie przeciwko ludzkości: Kategoria prawna skodyfikowana w Karcie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (1945): morderstwa, eksterminacja, zniewolenie, deportacje i prześladowania ludności cywilnej z powodów politycznych, rasowych lub religijnych. Obok zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko pokojowi stanowiła podstawę oskarżeń w Norymberdze i pozwoliła sądzić zbrodnie państwa popełniane także na własnych obywatelach. Jest dziś jednym z filarów międzynarodowego prawa karnego — i podstawową kategorią opisu czynów sprawców dokumentowanych w tym archiwum.